Motyw starości w literaturze. Jak jest realizowany i jakie utwory są przykładem jego wykorzystania?

Motyw starości w literaturze: jaki jest jego obraz?

Motyw starości w literaturze jest prezentowany na wiele różnych sposobów. Jest to zresztą odzwierciedlenie postaw, jakie rzeczywiście przybieramy wobec nieuchronnego procesu starzenia się. Bardzo często starość w utworach oznacza refleksje nad dawnym życiem, podsumowanie postępowania bohatera, ale starość jako topos jest powszechnie także utożsamiana z doświadczeniem, mądrością życiową i umiejętnością dostrzegania tego, co rzeczywiście jest w życiu ważne. 

Starość w literaturze przedstawia różne postawy wobec jesieni życia. Niektórzy bohaterowie są zirytowani i zrezygnowani z uwagi na niemożność realizacji założonych celów oraz rozgoryczeni brakiem sprawności, ale w wielu utworach postacie w starszym wieku są pokazywane, jako pogodne, pogodzone z losem osoby, które dostrzegają plusy swojej sytuacji. Innymi słowy, w literaturze można z powodzeniem dostrzec różne sposoby przedstawiania starości: czasami starzec to osoba szanowana, przywódca rodziny lub lokalnej społeczności, ale wielu twórców skupia się także na starości, jako pogardzanej przez młodszych słabości. 

Motyw starości w biblii

Motyw starości bardzo często pojawia się w biblii. Przykład? Patriarchowie, czyli praojcowie, opisywani w Starym Testamencie, żyli długo. Syn Abrahama – Izaak – urodził się, kiedy ojciec miał 100 lat. Obaj zresztą żyli o wiele dłużej. Biblia wspominała również o tym, że trzeba szanować starszych, ojca, matkę. Starszy, według biblii, znaczy mądry. Osoba w podeszłym wieku to człowiek, u którego warto szukać porady – tak zresztą motyw starości w sztuce i literaturze wykorzystywało wiele różnych utworów, o czym wspomnieliśmy już wcześniej. Co ciekawe, warto zaznaczyć, że sam Bój na obrazach jest zwykle przedstawiamy jako starzec. Starsze osoby w naszej kulturze często zresztą budzą większe zaufanie. Wiele biblijnych postaci jest opisywanych jako starsi ludzie, ale zarówno w Nowym, jak i Starym Testamencie starość jest najczęściej przedstawiana w pozytywnym świetle.

Motyw starości w tekstach kultury

Pojawianie się motywu starości w tekstach kultury jest całkowicie naturalne, jeśli wziąć pod uwagę to, że starość stanowi nieodłączny element życia i dotknie zdecydowaną większość osób. Niektórzy się jej boją, inni uważają, że to będzie czas, w którym odpoczną lub utożsamiają, jak wspomnieliśmy wcześniej, podeszły wiek z mądrością i doświadczeniem życiowym, stąd tak wielopłaszczyznowy sposób przedstawiania starości w literaturze i sztuce. Innymi słowy, trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, jak teksty kultury przedstawiają starość – wszystko zależy o spojrzenia konkretnego autora. 

• „Stary człowiek i morze” Ernest Hemingway. Szukając przykładów przedstawiania starości w literaturze nie można pominąć jednego z najsłynniejszych opowiadań Ernesta Hemingwaya, w którym czytelnik poznaje postać starego rybaka chcącego pokazać, że mimo wieku, nadal jest w stanie złowić naprawdę dużą rybę i w związku z tym, w czasie huraganów wybiera się na wodę.
• „Chłopi” Władysław Reymont. Wiesz już, że to jak teksty kultury przedstawiają starość to kwestia indywidualna. W „Starym człowieku i morzu” mieliśmy do czynienia z rybakiem, który chciał udowodnić swoją przydatność, natomiast w „Chłopach” Reymonta starość jest prezentowana w różny sposób. Stara Agata, na wiosnę i lato, kiedy może się jeszcze przydać w gospodarstwie, wraca do wsi, natomiast zimą idzie „na żebry”, żeby nie obciążać rodziny swoją obecnością. Jej postać jej smutna i zdecydowanie skłania do refleksji. Inaczej natomiast wygląda starość Boryny, bogatego gospodarza, który mimo podeszłego wieku nie zamierza jeszcze oddawać dzieciom gospodarstwa, a wręcz przeciwnie, czuje się pełen sił i ponownie się żeni po śmierci żony, tym razem z młodą dziewczyną. Szukając lektury z motywem starości, warto zwrócić uwagę również na nowelę „Latarnik” Henryka Sienkiewicza. 
• „Nad Niemnem” Eliza Orzeszkowa. Starość jako motyw literacki pojawia się w pozytywistycznej powieści Elizy Orzeszkowej. Marta, kuzynka Benedykta Korczyńskiego, mimo tego, że jej młodość już minęła, a zdrowie zaczyna niestety szwankować, zachęcona przykładem Justyny, chce zmienić swoje dotychczasowe życie, na co nie miała odwagi się porwać, kiedy była młodą dziewczyną.

Starcy jako uosobienie mądrości i niezwykłych umiejętności, pojawiają się również w takich książkach, jak literacki cykl o Harrym Potterze, w którym Albus Dumbledore, mimo wieku, nadal jest jednym z najpotężniejszych czarodziejów swoich czasów, którego boi się Lord Voldemort i stanowi przywódcę „ruchu oporu” czy trylogia „Władcy Pierścieni”, gdzie walkę z siłami zła wspiera Gandalf. 

Starość pojawia się także jako jeden z motywów literackich wykorzystywanych w poezji. Motyw starości w wierszach da się zauważyć, między innymi, w wierszach (oba pod tym samym tytułem – „Starość”) Marii Pawlikowskiej – Jasnorzewskiej oraz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. 

PODSUMOWUJĄC: motyw starości na stałe zagościł w literaturze różnych epok. Dlaczego? Taka popularność tego toposu w dużej mierze wynika z nieuchronności procesu starzenia się, który dotknie większość ludzi, a pisarze często poruszają tematy ważne z perspektywy swoich czytelników. Trzeba jednak zaznaczyć, że starość jest w utworach literackich przedstawiana w bardzo różnorodny sposób, co zresztą odzwierciedla rzeczywiste postawy wobec niej. Motyw starości pojawia się zarówno w literaturze pięknej, jak i literaturze obyczajowej czy poezji. Jego powszechne wykorzystanie da się zauważyć także w sztuce – malarstwie i rzeźbie.