Motyw dziecka w literaturze. Jak go interpretować?

Czym jest motyw dziecka?

Dziecko w literaturze było na przestrzeni wieków pokazywane na wiele różnych sposobów. Najczęściej wykorzystywany był motyw dziecka i dzieciństwa w literaturze, w którym autor nawiązywał do sentymentów związanych z czasem młodości. Poza tym, dziecko często było opisywane jako szczera, bezpretensjonalna istota. Motywowi dziecka w wielu przypadkach towarzyszył motyw domu rodzinnego w literaturze, pokazywany jako kraina wiecznej szczęśliwości lub wręcz przeciwnie – trudnych, traumatycznych doświadczeń. Motyw dziecka służył także jako pretekst do przedstawiania więzi rodzicielskich, takich jak relacje ojca z synem w literaturze czy, jeszcze bardziej popularny, motyw matki.

Motyw dziecka w literaturze różnych epok

Analizując motyw dziecka w literaturze różnych epok, da się zauważyć, że stosunkowo niewiele uwagi dzieciom poświęcano w czasach średniowiecza, kiedy autorzy byli skupieni przede wszystkim na szeroko pojętych tematach religijnych. W literaturze romantycznej dzieci jako bohaterowie pojawiały się zdecydowanie częściej – charakterystyczne było wówczas akcentowanie ich beztroski i niewinności. W tym okresie popularną realizacją motywu dziecka było wracanie do czasów dzieciństwa i ich idealizowanie. Motyw dziecka w literaturze romantycznej był traktowany poważnie, dlatego dzieci w tym czasie stały się ważnym bohaterem literackim. W czasach pozytywistycznych dziecko natomiast było tematem opisywanym z punktu widzenia zagadnień społecznych. Autorzy koncentrowali się na losach dzieci, często pokazując ich niedolę.

Motyw dziecka w literaturze – przykłady

Motyw dziecka pojawia się zarówno w lekturach szkolnych, jak i innych dziełach literatury pięknej. Jak już wcześniej wspomnieliśmy – przedstawianie dziecka i dzieciństwa to jeden z najpopularniejszych tematów literackich. W jakich tekstach kultury realizowany jest motyw dziecka?

„Dobra pani” Elizy Orzeszkowej. Tytułowa dobra pani to zamożna wdowa, która nie ma własnych dzieci i decyduje się na przygarnięcie sieroty, ale po latach, kiedy dziewczynka zaczyna dorastać, kobieta zaczyna się nią nudzić i ostatecznie sierota trafia pod opiekę innych osób. Motyw dziecka wykorzystano oczywiście w celach dydaktycznych, żeby potępić postawę wdowy, która potraktowała dziecko jak zabawkę. 

„W pusty i w puszczy” Henryka Sienkiewicza. Powieść Sienkiewicza przedstawia historię Stasia i Nel – dwojga dzieci, które po uwolnieniu się z rąk porywaczy zaczynają swoją wędrówkę przez Afrykę. Staś z nieco zarozumiałego chłopca staje się odpowiedzialnym obrońcą małej Nel. 

„Janko Muzykant” Henryka Sienkiewicza. Znana nowela Henryka Sienkiewicza, w której autor opisuje wiejskiego chłopca – Janka, zafascynowanego muzyką. Chłopiec zakrada się do dworu, żeby dotknąć skrzypiec i zostaje skazany na chłostę, w wyniku której umiera. Nowela pokazuje trudną sytuację edukacyjną chłopskich dzieci, których pochodzenie utrudniało naukę. 

„Oskar i pani Róża” Erica Emmanuela Schmidta. W powieści autor pokazuje niezwykłą przyjaźń nieuleczalnie chorego chłopca i wolontariuszki – bardzo niesztampowej postaci w literaturze. 

Motyw śmierci dziecka w literaturze

Motyw dziecka w literaturze i sztuce niekiedy jest przedstawiany również z perspektywy śmierci. Najsłynniejszymi przykładami będą oczywiście „Treny” Jana Kochanowskiego – krótkie utwory żałobne poświęcone jego zmarłej córce, Urszuli. Ten motyw realizuje również wspomniana wyżej powieść „Oskar i pani Róża”, nowela „Janko Muzykant” czy nowela „Antek” Bolesława Prusa, w której przedstawione jest śmierć siostry głównego bohatera – Rozalki, która zmarła na skutek prymitywnych sposobów leczenia.

Motyw dziecka i dzieciństwa w literaturze: podsumowanie

Interpretacji motywów dziecka jest bardzo wiele. Dzieci w literaturze były synonimem beztroski, bardzo często dzieciństwo przedstawiano idyllicznie, ale motyw dziecka może mieć również smutniejszą stronę, przedstawiając problematykę śmierci i krzywdy, ktorych dzieci doznają z uwagi na młody wiek lub trudną sytuację materialną.