Motyw vanitas w literaturze. Jak i gdzie jest wykorzystywany?

Co to jest motyw vanitas?

Szukasz odpowiedzi na pytanie: co to jest motyw vanitas? Vanitas można przetłumaczyć z łaciny, jako „marność”. Podstawowym przeznaczeniem tego motywu było więc ukazywanie spraw doczesnych, materialnych i ludzkiej egzystencji, jako przemijających, nieważnych, jednocześnie skłaniając tym samym odbiorcę do głębszego zastanowienia się nad własnym życiem i pojmowaniem najważniejszych wartości. Motyw marności (vanitas) świata swoje korzenie miał przede wszystkim w zainteresowaniu śmiercią. Pojawiał się zresztą nie tylko w literaturze, ale również w malarstwie, w którym był realizowany głównie przy pomocy określonych symboli. Malarze chętnie umieszczali na swoich obrazach czaszki, a zamiast klasycznej martwej natury, malowali zepsute warzywa i owoce.

Jakie funkcje pełnił motyw vanitas w literaturze?

Jak już wspomnieliśmy wcześniej, motywy vanitas w literaturze miały zachęcić czytelnika do refleksji, ukazując mu bezsensowność przywiązania do rzeczy materialnych oraz próbując skłonić człowieka do większego zainteresowania strefą duchową. Źródłem motywu vanitas jest Stary Testament i Księga Koheleta, w której znajduje się słynne nawiązanie do marności. W literaturze, podobnie jak w malarstwie, twórcy realizujący motyw marności, posługiwali się konkretnymi symbolami, których interpretacja miała wywołać w odbiorcy określone wrażenia i refleksje. Reasumując, najważniejszym zadaniem motywu vanitas było przypomnienie człowiekowi o jego śmiertelności i szybkim przemijaniu. 

Motyw vanitas w literaturze baroku

Motyw vanitas był chętnie realizowany w malarstwie i literaturze europejskiego baroku. Poprzedzający barok renesans „odwrócił” się od kultury średniowiecznej – wówczas charakterystyczne stało się zainteresowanie zdobyczami antyku. Barok z kolei, podobnie jak średniowiecze, cechował się skupianiem uwagi na kwestiach religijnych, co znalazło odbicie w popularności motywu vanitas, wyrastającego z przekonania o nieuchronnej śmierci każdego człowieka. Śmierć, przemijanie, pogarda dla przyjemności i rzeczy doczesnych to poglądy często rozwijane przez barokowych i średniowiecznych twórców. 

Oczywiście, nie oznacza to, że wykorzystanie motywu vanitas nie wychodzi poza ramy twórczości okresu baroku. Motyw był realizowany również w twórczości pisarzy późniejszych epok literackich, jednak barok to okres jego szczególnej popularności. Warto również zaznaczyć, że motyw marności nie zawsze był związany z nawiązywaniem do Boga i wiary. W wielu utworach pojawiał się niezależnie od zagadnień religijnych, na przykład, jeśli twórcy skupiali się przede wszystkim na szybkim przemijaniu i tęsknocie za przeszłością. 

Zobacz także: jak wykorzystywany jest motyw sarmaty w literaturze?

Motyw vanitas: przykłady realizacji

Poza Księgą Koheleta, wchodzącą w skład Starego Testamentu, motyw vanitas da się zauważyć również w tragedii Wiliama Szekspira – „Hamlecie”. Hamlet, syn króla Danii, przeżywa kryzys wartości moralnych, przygnieciony niedawnymi wydarzeniami: śmiercią ojca oraz ślubem matki, która zdecydowała się wyjść za mąż za brata zmarłego małżonka. Motyw marności bardzo mocno widoczny jest w słynnym monologu głównego bohatera oraz w scenie na cmentarzu, w której poza Hamletem pojawiają się również postacie dwóch grabarzy kopiących grób Ofelii oraz Horacy. 

W literaturze polskiej, motyw vanitas wykorzystywał, między innymi, Mikołaj Sęp Szarzyński, jeden z najważniejszych poetów polskiego baroku. Marność w rodzimych utworach epoki baroku to tematyka często poruszana przez ówczesnych poetów metafizycznych, do grona których zresztą należał właśnie Sęp Szarzyński. 

PODSUMOWUJĄC: motyw vanitas największą popularnością cieszył się w epoce baroku i był realizowany nie tylko przez twórców literackich, ale również przez malarzy. Vanitas z łaciny na polski można przetłumaczyć, jako „marność” i to słowo najlepiej oddaje charakterystykę tego motywu. Vanitas miał przypominać o nieuchronności śmierci, przemijaniu i niewielkiej wartości rzeczy doczesnych, skłaniając odbiorców do refleksji i zmiany postępowania. Realizując motyw marności twórcy podkreślali nieważność chwilowej przyjemności oraz życia ziemskiego, które szybko się kończy.