Na południe od granicy, na zachód

Nie polubiłam tej książki od razu.
I nawet po skończeniu nie jestem pewna, czy ją „lubię” w klasycznym sensie.

Ale siedzi.

„Na południe od granicy, na zachód od słońca” to dla mnie jedna z bardziej drażniących książek Murakamiego, a jednocześnie jedna z tych, które najdłużej zostają pod skórą. I może właśnie dlatego tak trudno napisać o niej prostą recenzję. Bo to nie jest zachwyt czysty. To raczej coś w rodzaju literackiego uwikłania. Czytałam i momentami byłam pod ogromnym wrażeniem tego, jak Murakami prowadzi emocję, jak potrafi jednym detalem, jednym gestem, jedną pauzą zbudować cały stan psychiczny bohatera. A chwilę później miałam ochotę zamknąć książkę i powiedzieć: dobrze, już wystarczy, już rozumiem, że ten mężczyzna nie potrafi odróżnić własnego pragnienia od własnej fantazji.

I chyba od tego trzeba zacząć: Hajime jest bohaterem trudnym do lubienia. Dla mnie wręcz odpychającym. Nie w sensie efektownie zepsutym, nie jako czarny charakter, tylko po prostu jako człowiek, który momentami jest nieznośnie skupiony na sobie. Na własnym niedosycie, na własnej tęsknocie, na własnym poczuciu niespełnienia. Czytając, kilka razy myślałam: no dobrze, ale czego ty właściwie chcesz? Jeśli to naprawdę była wielka miłość, to dlaczego nie jesteś w stanie oddać jej wszystkiego? A jeśli nie jesteś, to dlaczego niszczysz to, co masz? I właśnie ta irytacja wydaje mi się bardzo cenna, bo ona nie bierze się z literackiej słabości, tylko z trafności portretu.

Bo niestety Hajime jest prawdziwy.

Nie dosłownie, nie jako jednostka, ale jako model ludzkiego zachowania. Tego dziwnego stanu zawieszenia, kiedy człowiek nie umie ani puścić marzenia, ani naprawdę po nie sięgnąć. Kiedy woli trwać w fantazji, bo fantazja nie wymaga ostatecznej odpowiedzialności. I tutaj dla mnie ta powieść nagle przestaje być książką o romansie czy o dawnym uczuciu. Dla mnie Shimamoto nie jest wyłącznie kobietą. Jest figurą spełnienia. Obietnicą pełni. Czymś, co Hajime traktuje jak utracony sens samego siebie. Nie chodzi już o to, że on kocha konkretną osobę. On kocha własne wyobrażenie życia, w którym wszystko mogło być bardziej prawdziwe, bardziej intensywne, bardziej jego.

I to jest literacko bardzo ciekawe.

Murakami buduje tę powieść w taki sposób, że wszystko pozostaje na granicy dosłowności i symbolu. Z jednej strony dostajemy realistyczną historię dojrzałego mężczyzny, który spotyka kogoś z przeszłości. Z drugiej, cała ta relacja ma w sobie coś niemal nierealnego, jakby istniała bardziej w jego wnętrzu niż w świecie zewnętrznym. Dzięki temu książka działa jednocześnie jako psychologiczna opowieść o kryzysie i jako przypowieść o ludzkim niezaspokojeniu. O tym, że niektórzy przez całe życie gonią nie za człowiekiem, lecz za własnym mitem.

Nie wszystko mi się tu jednak podobało. I mówię to z pełną świadomością, że bardzo cenię Murakamiego. W tej książce było dla mnie po prostu zbyt dużo scen i napięć erotycznych. Nie chodzi nawet o samą obecność erotyki, bo ona u Murakamiego bywa naturalnym elementem jego świata. Tutaj jednak miałam poczucie, że miejscami przesłania to sedno. Jakby autor zbyt długo zatrzymywał wzrok na cielesności i zmysłowości, podczas gdy istota tej historii leży gdzie indziej. Dla mnie ta powieść byłaby mocniejsza, gdyby była odrobinę bardziej powściągliwa. Gdyby zostawiła więcej przestrzeni na to, co niewypowiedziane, zamiast dopowiadać przez fizyczne napięcie to, co i tak już było obecne psychologicznie.

Bo przecież najciekawsze w tej książce nie jest to, kto kogo pragnie. Najciekawsze jest to, dlaczego człowiek tak często nie umie rozpoznać własnych pragnień, dopóki nie zaczną niszczyć jego życia. Murakami niezwykle subtelnie pokazuje, że problemem Hajimego nie jest tylko niespełniona miłość. Problemem jest to, że bohater przez lata nie nauczył się żyć świadomie wobec samego siebie. Nie umie uczciwie spojrzeć na swoje głody, więc pozwala, żeby zarządzały nim z ukrycia. I to właśnie prowadzi go w miejsca moralnie wątpliwe, emocjonalnie nieczyste i zwyczajnie bolesne dla ludzi wokół niego.

To nie jest zatem książka o wyborze między dwiema kobietami. To zbyt proste. Dla mnie to raczej opowieść o rozdarciu między rzeczywistością a własnym ideałem. Między tym, co można naprawdę kochać, a tym, co służy nam jako lustro własnych braków. Między dojrzałością a infantylnym uporem, żeby jednak dostać od życia coś „więcej”, nawet jeśli nie bardzo wiadomo co.

I może właśnie dlatego ta książka tak frustruje. Bo nie pozwala ustawić się wygodnie po jednej stronie. Nie da się powiedzieć: biedny Hajime. Ale nie da się też machnąć ręką i uznać go za zwykłego egoistę. Jest kimś bardziej niewygodnym. Kimś, w kim można zobaczyć przerysowany, ale jednak znajomy mechanizm. To nasze własne nieudane marzenia, nasze odwlekanie decyzji, nasze pielęgnowanie nierealnych wersji życia, zamiast uczenia się tego, co zrobić z tym życiem, które już mamy.

Lubię w tej książce to, że jest zwarta. Że Murakami nie rozlewa jej nadmiernie. Że potrafi pisać tak uważnie o małych rzeczach, o gestach, wnętrzach, muzyce, spojrzeniach, że wszystko zaczyna drżeć znaczeniem. Tę jego wrażliwość naprawdę tu czuć. Właśnie dlatego szkoda mi trochę, że nie zaufał bardziej ciszy. Gdyby odjął nieco erotycznego konkretu, a zostawił więcej półcieni, dla mnie byłaby to powieść jeszcze mocniejsza.

A tak?
To dla mnie książka bardzo dobra, ale nie ukochana. Mądra, ale drażniąca. Dobrze napisana, ale chwilami zbyt świadoma własnej zmysłowości.