Czas serca. Listy

„Herzzeit. Ingeborg Bachmann – Paul Celan. Der Briefwechsel”, opublikowana w Niemczech dwa lata temu, szybko zdobyła uznanie jako jedno z najważniejszych wydawnictw. Michael Braun z „Der Tagesspiegel” określił ją jako „dramatyczne, głęboko poruszające świadectwo miłości”, które porusza każdego czytelnika. Andrea Stoll podkreśliła intensywność tej walki o wyrażenie uczuć niezrównaną w historii korespondencji pomiędzy kochankami. Listy Bachmann i Celana stanowią dokument o ogromnym wymiarze politycznym i literacko-historycznym.

Nie brakuje pozytywnych reakcji w blogosferze, które uznały książkę za „literacką sensację” oraz „najbardziej fascynującą publikację dekady”. Przez wiele lat brakowało pewnych informacji na temat skomplikowanej relacji między tymi dwoma wybitnymi poetami niemieckiego XX wieku. Ostatecznie, korespondencja ujrzała światło dzienne 1 listopada 2010 roku jako „Czas serca. Listy”, przetłumaczone przez Małgorzatę Łukasiewicz, w ramach obchodów europejskiego nieformalnego roku Celana.

„Czas serca” obrazuje nie tylko dramatyczną i często przerywaną miłość, ale także burzliwą dynamikę przyciągania i odpychania. Po aktach z 1961 roku, napięcia w tej poetyckiej wymianie stały się nie do utrzymania, częściowo z powodu afery Golla, gdzie wdowa po Gollu oskarżyła Celana o plagiat, co spotęgowało jego zmagania z chorobą. Celan widział w tych zarzutach odzwierciedlenie antysemityzmu. Czytelnicy mają okazję śledzić zmiany w ich relacji, zauważając różnice w tonie ich rozmów. W tym związku Bachmann i Celan stawiali sobie za cel oddanie niewyrażalnych aspektów — przemocy, śmierci i miłości. Ostatni list Celana do Bachmann pochodzi z 1967 roku, a ich korespondencja, podobnie jak poezja, balansowała na granicy psychicznym wyczerpaniem. Z perspektywy tego związku powstaje pytanie, czy miłość po Auschwitz była dla nich w ogóle możliwa.

Ich pierwsze spotkanie miało miejsce 16 maja 1948 roku, w wiedeńskim domu malarza Edgara Jené. Bachmann miała wtedy 21 lat, a Celan 27. Tak zaczęła się ich wieloletnia korespondencja i trudna relacja, na którą wojenne cierpienia rzucały cień. Bachmann pisała w pewnym momencie, że Celan był dla niej „pustynią, morzem i wielką tajemnicą”. Wczesne lata 50. już przyniosły pierwsze nieporozumienia; we wrześniu 1951 roku Bachmann wyznała, że miłość do Celana stała się wyłącznie jej sprawą. W 1959 roku Celan, w reakcji na antysemickie echo recenzji Güntera Blöckera, pisał, iż jedynym grobem jego matki jest jego wiersz „Fuga śmierci”. Niektóre listy i wiersze Bachmann pozostawały bez odpowiedzi.

23 grudnia 1952 roku Celan poślubił Alix Marie Gisèle de Lestrange. W październiku 1957 roku Bachmann napisała do niego, że nie może opuścić Gisèle i ich dziecka. W roku 1958 sama poznała Maxa Frischa i wyprowadziła się do Zurychu. Korespondencję uzupełniają również listy Frischa do Celana oraz poruszające listy od Gisèle Lestrange do Bachmann.