Szatan w Goraju

"Szatan w Goraju" przez wielu krytyków jest uznawany za wybitne dzieło Isaaca Bashevisa Singera, laureata literackiej Nagrody Nobla w 1978 roku i jednego z najbardziej znanych pisarzy XX wieku. Książka ta charakteryzuje się mocnym językiem oraz apokaliptycznymi, przerażającymi obrazami, pełnymi demonów i potępienia – cechami, które mógł zaoferować jedynie taki mistrz jak Singer. Dzieło to jest nie tylko znakomitym przykładem literatury, ale także zawiera elementy antropologiczne oraz historyczne. Rafał Żebrowski w Polskim Słowniku Judaistycznym podkreśla, że Singer pisał zarówno w konwencji naturalizmu, jak i neoromantyzmu, często wykorzystując groteskę, ekspresjonizm i surrealizm. Te cechy są łatwo zauważalne w "Szatanie w Goraju", który jest przesycony groteskowymi i fantastycznymi motywami, a także elementami satyry i stylu horroru.Akcja tej powieści toczy się w drugiej połowie XVII wieku, po pogromach Chmielnickiego, i może być interpretowana na wiele sposobów. Choć przedstawia starannie odtworzony kontekst historyczny, można ją również postrzegać jako alegorię ukazującą, jak narzucenie nierealnej ideologii, w tym przypadku mesjanizmu Sabataja Cwi, prowadzi do zła i chaosu, reprezentowanych przez Szatana. Chociaż różne postacie wysuwają się na pierwszy plan, to jednak głównym bohaterem jest społeczność małego miasteczka Goraj, podatna na wpływ religijnych fanatyków i skłonna do popadania w skrajności, takie jak ascetyzm i hedonizm.Singer umiejętnie wykorzystuje tradycyjne gatunki literatury żydowskiej, stosując wyrafinowane zabiegi pastiszowania, jednocześnie polemizując z nią i odchodząc od konwencjonalnej purytańskiej obyczajowości judaizmu na rzecz naturalistycznie ukazanej erotyki. Tematy poruszone w tej powieści, takie jak konflikt między intelektem a zmysłami człowieka, kontestowanie tradycji czy przedstawianie fizycznych deformacji i symbolika impotencji oraz bezpłodności, były rozwijane przez Singera również w jego późniejszych utworach.W kontekście historycznym powieść zakorzeniona jest w realiach Rzeczypospolitej na przełomie XVII i XVIII wieku – okresie wojen północnych i powstań kozackich. Trudna sytuacja polityczno-ekonomiczna tego okresu, pełna nieustannych walk i poczucia zagrożenia, sprzyjała radykalizacji postaw społecznych i zwiększonym zainteresowaniem mistyką. Ruchy mesjanistyczne i nauki kabalistyczne zdobyły wtedy popularność, a chasydyzm rozwijał się, stając się dziedzicem tradycji zapoczątkowanej przez sabataistów. "Szatan w Goraju" był początkowo publikowany w odcinkach w jidysz w czasopiśmie "Globus" w latach 1933-1934 i stanowi pierwszą powieść w dorobku Singera. Jest też jedyną, którą napisał jeszcze w Polsce, przed emigracją do Stanów Zjednoczonych w 1935 roku.