Czarnobyl i Fukushima

Tomasz Ilnicki, autor książek, podróżnik i zapalony fotograf zaprasza w podróż do Japonii i na Ukrainę. Brzmi kusząco? Japonia to kraj, który chciałam od dawna odwiedzić, podobnie jak Ukrainę, bez powodzenia. Żałuje, ponieważ oba te kraje, choć bardzo różne, mają do zaoferowania osobliwe atrakcje: pobyt w Zonie, jak wśród miłośników katastrof nuklearnych przyjęło się określać miejsce samej katastrofy. Tomasz Ilnicki od dłuższego czasu zajmuje się tematem awarii w elektrowniach jądrowych, a bogata dokumentacja fotograficzna stanowi ważny element publikacji polskiego podróżnika. Reportaż „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” to połączenie fachowej analizy autora w zakresie przyczyn obu katastrof, jednocześnie Tomasz Ilnicki snuje reporterską opowieść o obu miejscach, które w przeszłości zobaczył na własne oczy i opisał w swoich dziennikach. Dzięki temu publikacja nie stanowi kolejnej nudnej lektury o naukowej porażce, jaką ludzkość poniosła w próbach okiełznania energii atomowej. To raczej synteza zgromadzonej do tej pory wiedzy w zakresie prawdy o obu awariach, popartej reporterską ciekawością i dociekaniem. O wartości książki „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” świadczy również fakt, że autor odwołał się do rozmów z  mieszkańcami zarówno Czarnobyla, jak i Fukushimy. To czyni reportaż Tomasza Ilnickiego relacją z pierwszej ręki!  

Pełna nazwa elektrowni Fukushima Daiichi może się kojarzyć z tytułem dawnych panów w feudalnej JaponiI “Daimyō”. Byli to potężni wojownicy, toczący walki o względy szoguna, a nierzadko również toczyli wojny o jego schedę. Elektrownia Fukushima Daiichi została zaprojektowana pod koniec lat 60’ XX wieku. W kolejnej dekadzie pracę rozpoczęło sześć reaktorów. Co ciekawe, w chwili katastrofy z 11 marca 2011 roku, dwa kolejne reaktory były przygotowywane do oddania w kolejnych dwóch latach. Podobnie jak w Czarnobylu. Awaria reaktora nr. W 1986 roku oznaczała naturalnie przerwanie prac nad dwoma kolejnymi reaktorami, jakie miały być oddane do użytku w następnych latach. Obie katastrofy jednak zdecydowanie więcej dzieli niż łączy. Przede wszystkim, jak przekonuje Tomasz Ilnicki w reportażu „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje”, japońska elektrownia atomowa była zabezpieczona w związku z potencjałem wystąpienia trzęsienia ziemi oraz wywołanego na jego skutek, potężnego tsunami. W tym przypadku można mówić o nieuwzględnieniu  aktualnych zasad bezpieczeństwa, co na obszarze tak aktywnym sejsmicznie, jak japońskie wyspy nie powinno mimo wszystko się wydarzyć. Inaczej mówiąc, japońscy inżynierowie nie przewidzieli, że fala tsunami może przekroczyć wysokość 14 metrów. Położone zbyt nisko generatory uległy zalaniu, co w dalszej konsekwencji doprowadziło do reakcji wybuchowej na terenie Fukushimy.  Wydarzenia z 26 kwietnia 1986 roku to jak przekonuje polski podróżnik, festiwal zaniedbań ludzkich oraz instytucjonalnych, a skala katastrofy w Czarnobylu wydaje się zaskakująco niewielka, biorąc pod uwagę potencjalne skutki.

Autor książki „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” opisuje, jak zmienił się świat w okolicach Czarnobyla i Fukushimy. Szczególnie zadziwia różnica w liczbie ofiar obu zdarzeń, uznawanych przecież powszechnie za największe katastrofy atomowe z winy człowieka. W Czarnobylu zginęło zaledwie 31 ludzi - tak podają przynajmniej oficjalne, radzieckie statystyki. Tymczasem w Japonii miało zginąć nawet 20 tysięcy osób! Mówimy tylko o osobach, które zginęły w wyniku trzęsienia ziemi oraz tsunami. Podobnie jak w przypadku Czarnobyla, należy doliczyć ofiary choroby popromiennej. Wydaje się, że liczba ofiar po stronie Czarnobyla w dłuższej perspektywie czasowej mogła wielokrotnie przewyższać liczbę osób zmarłych w wyniku katastrofy w Fukushimie. Przede wszystkim z uwagi na politykę władz radzieckich, które zbyt długo ukrywały fakt awarii w Czarnobylu.  

„CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” to przekonujące studium autora w zakresie holistycznego spojrzenia na katastrofy w Czarnobylu i Fukushimie. Komparatystyka, jaka w tym zakresie proponuje Tomasz Ilnicki, ułatwia poruszanie się po zawiłościach energetyki jądrowej. Obie elektrownie zostały zbudowane i oddane do użytku w latach 80’ XX wieku. To z kolei sprawia, że łatwiej je ze sobą zestawić i wyciągnąć wnioski, jakie błędy w zakresie bezpieczeństwa popełniono, że atom wymknął się spod kontroli człowieka. To ważne w kontekście rozmów o Polsce, gdzie energia atomowa stanowi rychłą przyszłość.  

Polecam reportaż „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” szczególnie czytelnikom zainteresowanym historią i literaturą faktu. Rzetelne opracowanie opisane z reporterskim zacięciem ?  

Nie ma się czym chwalić, ale obejrzałam niedawno serial „Czarnobyl” i byłam pod ogromnym wrażeniem. Tak wiem, serial był popularny dwa lata temu, ale wtedy nie znalazłam czasu, aby zapoznać się z filmową adaptacją mrocznych wydarzeń z 26 kwietnia 1986 roku. Lepiej późno niż później: serial zrobił na mnie ogromne wrażenie i szukałam literatury faktu w tym zakresie, co by pogłębić moja fascynację Czarnobylską Strefą Wykluczenia. Obecnie podróż tam i tak nie jest możliwa, a skoro tak, to wybrałam się z literackim przewodnikiem do miejsca owianego złą sławą. Tomasz Ilnicki to polski podróżnik, który szczególnie chętnie udaje się w miejsca, gdzie inni by nie pojechali. Autor reportażu „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” był łącznie sześć razy w Czarnobylu, a wydana w tym zakresie książka „Azyl. Zapiski stalkera” zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Tym razem autor podejmuje nie tylko temat wydarzeń w Czarnobylu, ale również analizuje przyczyny i skutki awarii w Fukushimie. Do tej pory wydawało mi się, że obie katastrofy, choć łączył przymiotnik „nuklearna”, to nie wiele więcej łączyło. Być może wynika to z faktu, że z Czarnobylem jest jak z Yeti: każdy o nim słyszał, nikt nie widział i trochę się wszyscy boimy. Fukushima wydarzyła się za mojego życia i pamiętam doniesienia medialne o tej katastrofie. Relacje w telewizji były wstrząsające, ale to wydarzyło się gdzieś na końcu świata. Tomasz Ilnicki nie bez powodu przekonuje, że Czarnobyl i Fuhshime sporo łączy.  

Wbrew tytułowi książki „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” nie jest to monografia podejmujące temat awarii w obu elektrowniach od fachowej, naukowej strony. Tomasz Ilnicki powołuje się na opinie naukowców w zakresie ekspertyz w przedmiocie przyczyn awarii w Czarnobylu i Fukushimie, jednocześnie oddaje głos mieszkańcom, a nawet w barwny i porywający sposób opisuje postać dobrze mi już znana z serialu „Czarnobyl”, czyli Walerego Legasowa. Wiadomo, serial to serial i wiele rzeczy zostało podkoloryzowanych. Być może autor reportażu „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” nie przez przypadek przywołuje postać Legasowa? Serial HBO miał premierę miał w 2019 roku, z kolei książka Tomasza Ilnickiego ukazała się nakładem Wydawnictwo Naukowe PWN w połowie 2021 roku. Bez względu na intencje autora, postać Walerego Legasowa pozostaje nierozłącznie związana z wybuchem elektrowni w Czarnobylu. Interesujące, że polski podróżnik przedstawia postać radzieckiego uczonego niejako w kontrze do swojego państwa. Legasow w pierwszych godzinach po awarii reaktora nr 4 w czarnobylskiej elektrowni atomowej zarządził szereg ważnych wytycznych, m.in. w zakresie bezpieczeństwa czy koniecznych środków do gaszenia pożaru. Prawda jest jak w serialu, że początkowo lokalni partyjniacy z KGB uważali, że mają do czynienia z potężnym, ale jednak tylko pożarem. Rzeczywistość, jak opisuje Tomasz Ilnicki w reportażu „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” przerosła wyobrażenia sowieckich decydentów. Fakt, że Michaił Gorbaczow zwlekał z ujawnieniem prawdy o Czarnobylu pozostaje w jawnej sprzeczności z postawą wspomnianego wyżej Waleriego Legasowa. Niestety, jak konstatuje polski podróżnik, jednostka w ZSRR ponosiła wieczną klęskę w zderzeniu z machiną radzieckiej władzy. Postawa władz ZSRR w 1986 roku zdecydowanie różni się od polityki informacyjnej przyjętej przez władze w Tokio. Co było powodem awarii w Fukushimie? Wydawać by się mogło, że państwo położone na czterech wyspach u styku dwóch płytach tektonicznych będzie przygotowane na możliwe trzęsienia ziemi. Tomasz Ilnicki nie uważa, aby to trzęsienie ziemi samo w sobie zdecydowało o braku trwałości konstrukcji w elektrowni atomowej w Fukushimie. Fala tsunami sięgająca 14 metrów przelała się przez wały obronne, a w dalszej konsekwencji zalata generatory awaryjne i doszło do eksplozji. Czy można było uniknąć tej katastrofy? Odpowiedź na to pytanie udziela Tomasz Ilnicki w reportażu „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” i są to wnioski w równym stopniu interesujące, co dające do myślenia. Szczególnie zwolennikom transformacji energetycznej w kierunku atomu!

Ne wiem jak wy, ale ja szukam w reportażach tego, czego nie znajdę w innych monografiach na dany temat. Wartość merytoryczna książki „CZARNOBYL I FUKUSHIMA. Przyczyny, przebieg i konsekwencje” jest wysoka, a stanowią o tym m.in dołączone do reportażu fotografie zrobione przez Tomasza Ilnickiego. Pozwalają to pełniej zwizualizować sobie skale tragedii, jaka miała miejsce w Czarnobylu i Fukushimie.