To oślepiające, nieobecne światło

Salim, narrator powieści, opowiada historię osadzonych w ciemnych czeluściach tajnego więzienia Tazmamart, gdzie spędził 18 lat w celi wielkości grobu. Skazany za udział w zamachu na króla Hassana II, podzielił los żołnierzy marokańskiej armii, z których tylko czterech przetrwało. Tahar Ben Jelloun stworzył swoją powieść na podstawie prawdziwego świadectwa jednego z tych, którzy przeżyli tę przerażającą historię. Na 280 stronach i w 39 rozdziałach powieści mamy do czynienia z codziennymi, na pozór banalnymi czynnościami, jak spanie, jedzenie i rozmowy z sąsiadami. W okolicznościach izolacji i ciemności każda z tych czynności zyskuje nowe znaczenie. Skazani musieli stawić czoła nie tylko fizycznym niewygodom, ale także wewnętrznemu dylematowi: trwać w nadziei lub się jej całkowicie wyrzec, pamiętać o przeszłości lub próbować ją wymazać. Dla Salima, jak i jego kompanów, religia stała się nie tylko rytuałem, ale jedyną ścieżką ku wolności, którą osiągał poprzez recytowanie Koranu i modlitwy. Powieść Ben Jellouna, ceniona za swą niezwykłą wrażliwość, wpisuje się w nurt literatury łagrowej i obozowej, ale wzbogacona jest o aspekty orientalne i suficki wymiar islamu. Styl powieści oscyluje między gęstością ornamentów a klarowną prostotą. Dla niektórych czytelników będzie ona naturalistycznym obrazem cierpienia, dla innych – poetyckim wyzwoleniem. W istocie łączy oba te aspekty, ukazując pełnię ludzkiego doświadczenia. Tahar Ben Jelloun w swojej poruszającej powieści dokonuje wyboru literatury jako najczystszego aktu sprzeciwu wobec barbarzyństwa, używając wyobraźni jako narzędzia walki. „L’Express” uznał tę książkę za głęboką i inspirującą, a jury nagrody Impac 2004 wskazało ją jako jedno z nielicznych dzieł, które realizują prawdziwe cele literatury.