Ruda córka Cwiego. Historia Żydów na warszawskiej Pradze

Obydwa brzegi Wisły w Warszawie kryją swoje unikalne opowieści. Prawa strona, znana jako Praga, charakteryzuje się nie tylko starymi kamienicami i bazarami, ale także atmosferą dawnych czasów z elementami przemysłowymi, takimi jak kominy i linie kolejowe. Praga, z nieco buntowniczym i proletariackim duchem, w znacznym stopniu przetrwała zniszczenia Powstania Warszawskiego, zachowując kawałek przedwojennej Warszawy niemal nienaruszony.

Przez wieki Praga była również domem dla społeczności żydowskiej. Tutejsi mieszkańcy, jak Ruda, córka Cwiego, która spoczęła na lokalnym cmentarzu, pozostawili trwały ślad. Szmul Zbytkower, znany z nadania nazwy Szmulowiznie, oraz Gabriel Bergson, który ufundował Wielką Synagogę, to tylko niektórzy z nich. Manas Ryba założył tu bazar, a przedsiębiorcy jak Dawid Rosenblum i Stanisław Najman stworzyli fundamenty przemysłowych potęg Labor i Wulkan. Oprócz przedsiębiorców społeczność żydowska miała swoje ikony, takie jak fanatyczny Bal-Czuwe, mistrz bokserski Samuel Kenigswein czy Miss Judea, Zofia Ołdak.

Żydzi z Pragi czuli się zarówno częścią Warszawy, jak i odrębną społecznością. Świadczą o tym mocne więzi, które przetrwały lata – jak choćby publikacja praskiej księgi pamięci w Tel Awiwie czy powstanie praskiego ziomkostwa w Paryżu. W relacjach archiwum Ringelbluma można odnaleźć dramatyczne historie, jak chociażby samobójstwo praskiego Żyda, pracownika mykwy, na dzień przed zamknięciem dzielnicy do planowanego getta.

Adam Dylewski w swojej książce próbuje rozwikłać tajemnice żydowskiej Pragi, zadając pytania o praskich gaonów i geniuszy, a także o losy praskich synagog i domów modlitwy po wojnie. Każdy wiersz przybliża nas do lepszego zrozumienia historii tej wyjątkowej dzielnicy.