Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski. Tom 1-2

Dwutomowe dzieło, które jest efektem kilkuletnich badań przeprowadzonych przez Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, nosi tytuł "Strategie przetrwania Żydów podczas okupacji w Generalnym Gubernatorstwie, 1942-1945. Studium wybranych powiatów". Wnioski z tych badań pozwalają docenić niezwykłą przedsiębiorczość i inicjatywę Żydów, zmuszonych do radzenia sobie w obliczu Zagłady. Wyróżnia się tutaj ogromna determinacja, mobilność i odwaga, z jakimi ofiary podejmowały walkę o życie swoje i swoich bliskich. W obliczu coraz bardziej nasilających się akcji likwidacyjnych oraz braku złudzeń co do intencji niemieckiej polityki, Żydzi z jeszcze większą determinacją dążyli do przetrwania. Opracowywali różnego rodzaju schowki i bunkry zarówno w domach, jak i poza nimi, organizując przemyślne kryjówki w podwójnych ścianach i na strychach. Równocześnie rozwijali kontakty z Aryjczykami w poszukiwaniu pomocy i schronienia. W miejscach, gdzie możliwe było przekroczenie granicy, tworzone były siatki przerzutowe, zwłaszcza do Słowacji i Węgier. Jednak w badanych powiatach większość Żydów szukała pomocy nie w miastach, ale na wsiach, u swoich sąsiadów.Przetrwanie zależało w dużym stopniu od chęci pomocy chrześcijańskich sąsiadów, którzy musieli przezwyciężyć strach przed zagrożeniem, jakie stwarzali ukrywający się Żydzi dla społeczności wiejskiej. Przezwyciężenie tego nie było ułatwiane przez obowiązujące normy społeczne, powszechny antysemityzm ani mechanizmy konformizmu społecznego. Dlatego odwaga i poświęcenie Sprawiedliwych zasługują na szczególne uznanie. Z danych wynika, że dwóch na trzech Żydów szukających pomocy zginęło, co podkreśla skalę tragicznych wydarzeń. Zawarte w tomach analizy dowodzą, że udział lokalnych mieszkańców w procesie wyniszczania żydowskiej społeczności był znacznie większy, niż się to wcześniej wydawało. Wzruszający list pożegnalny napisany do Szmula Malera przez jego ojca, który został złapany podczas likwidacji we Frampolu i przetrzymywany w lokalnej szkole przed rozstrzelaniem, stanowi świadectwo niezwykle dramatycznych realiów tamtych czasów. Ojciec z miłością zachęcał syna do przetrwania za wszelką cenę, wskazując na człowieka, który był gotów go ukrywać, wyrażając nadzieję na wspólną przyszłość.