Byli, są. Czy będą...?

Wywiezieni do Kazachstanu, Kołymy i na Sybir, choć mocno doświadczani przez los, powracali na ziemie swych przodków, takie jak Inflanty, Żmudź, Wileńszczyznę czy Podole. Niezłomnie trwali, choć niszczeni i wynaradawiani, odradzali się na nowo z korzeni. Są żywym świadectwem trwania wielkiej Rzeczypospolitej i jej dziedzictwa. Byli, są i będą, z pomocą Boga i Świętego Krzyża. Tak pisała autorka blisko dwadzieścia lat temu, przemierzając dawne wschodnie tereny Rzeczypospolitej. Mimo trudności i niebezpieczeństw, dostrzegała na własne oczy spontaniczne ożywienie polskości, determinację lokalnej ludności w odbudowie zniszczonych kościołów i ich niezłomną wiarę.Po latach autorka, podróżując przez Bracław, zauważyła zmianę - w miejscu dawnego polskiego dziedzictwa widziała jedynie ukraińskie napisy. Zapytała młodą zakonnicę o możliwość uczestniczenia we mszy po polsku, a jej zaskoczenie spotkało się z pytaniem: Po co? Na terenach takich jak Żytomierszczyzna, gdzie ogromna większość ludności to Polacy, msze odprawia się po ukraińsku, mimo że dla nich język polski zawsze był językiem Kościoła. Byli... są... lecz czy będą? Jeśli nie przetrwają, kto poniesie ciężar tego wynaradawiania? Kto odpowie przed Bogiem, Polską i Historią za ten grzech wobec wciąż żywego Narodu? Kto?