Wspomnienia. Druga księga

Pierwszy tom "Wspomnień" autorstwa Nadieżdy Mandelsztam wystarczył, aby zapewnić jej znaczące miejsce w historii literatury. Jednak to "Druga księga" wprowadza wyjątkowo osobisty, pełen "ludzkiego, arcyludzkiego" tonu klimat, będąc niezwykłym uzupełnieniem tej historii. To jedna z najważniejszych i najbardziej prowokacyjnych książek wspomnieniowych okresu ZSRR. W swoim monumentalnym dziele Nadieżda opowiada o dramatycznych wydarzeniach związanych z życiem jej męża, Osipa Mandelsztama – aresztowaniem, zesłaniem oraz tragiczną śmiercią.

W intrygującym wstępie Jerzy Czech zauważa, że "Druga księga" to raczej prequel opowieści o Osipie niż klasyczna kontynuacja. W centrum tej narracji znajduje się unikalny "sojusz trojga": Nadieżda, Osip oraz ich przyjaciółka, poetka Anna Achmatowa, która tym razem ukazana jest jako osoba pełna życiowych rozterek i wątpliwości. Autorka nie kryje również, że wiele w jej małżeństwie opierało się na wzajemnej fascynacji fizycznej, jednocześnie obnażając mit, jakoby czasy rewolucji były epoką prawdziwego rozkwitu twórczości. Przekonanie, że stalinizm i socrealizm dopiero to przerywają, okazuje się iluzją.

"Druga księga wspomnień" charakteryzuje się zdecydowanymi sądami, ostrą oceną i ciętym językiem, stanowi także głęboką, filozoficzną i socjologiczną analizę trudnej rzeczywistości, w której przyszło żyć Nadieżdzie i jej współczesnym. W odróżnieniu od "Wspomnień", które były bardziej intymnym obrazem życia i twórczości Osipa, nowa książka zadaje pytania o powód masowych represji – wymierzone nie tylko w jednostki, ale w całe grupy społeczne, zawodowe czy etniczne.

Tekst, który wyszedł spod pióra Mandelsztam, pisała nie tylko jako Wielka Wdowa – jak nazwał ją dramaturg Aleksandr Gładkow – lecz przede wszystkim jako twórczyni wybitnej rosyjskiej prozy wspomnieniowej. Na tę wartość nie wpłynął ani międzynarodowy rozgłos, ani uznanie największych ekspertów, ale pełna świadomość autorki, jak cenne jest jej dzieło. Podczas gdy pierwsza książka była dziełem skromnej wdowy po poecie, "Drugą księgę" stworzyła już Nadieżda Jakowlewna Mandelsztam – znana wszystkim jako autorka legendarnej prozy o jednym z najwybitniejszych poetów XX wieku. Książka została dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.