Byli i będą

"Byli i będą" to fascynująca powieść, która szczegółowo przedstawia polskie społeczeństwo po powstaniu styczniowym. Autorka zabiera nas w podróż przez różnorodne warstwy społeczne, od arystokracji w stolicy i za granicą po mieszkańców polskich wsi. Czytelnicy mają okazję poznać młodzież z Warszawy, należącą do różnych środowisk społecznych, a także osoby żyjące na obrzeżach miejskiego życia. Szczególną uwagę zwrócono na ziemian z kresów, którzy odważnie walczą o zachowanie dziedzictwa narodowego w obliczu surowych carskich przepisów, zabraniających sprzedaży ziemi innowiercom, co zagraża utratą posiadłości.W powieści istotne miejsce zajmuje również opis losów szlachty z Krośniewic, która zmuszana była do przyjęcia prawosławia, a także prześladowana ze względu na swój patriotyzm i wiarę. Ten wielowarstwowy utwór, pisany z duchem emocjonalnego zaangażowania, stanowi odpowiedź na troski narodowe związane z utratą rodzinnych siedzib i rozproszeniem nowych pokoleń. Centralnym elementem narracji jest dramatyczna walka o przetrwanie oraz brak jednoczących idei. Historia jest niezwykle porywająca, a sposób jej opowiadania - zrównoważony, dzięki czemu powieść zachowuje harmonię i spójność."Byli i będą" to dzieło pełne epickich motywów, starannie ze sobą splecionych, co według Kazimierza Czachowskiego czyni je najlepszym utworem autorki, o czym pisze w swojej pracy "Maria Rodziewiczówna na tle swoich powieści" z 1936 roku.