Armagedon w retrospektywie

Nie wiem, jak wy, ale ja mam taką przypadłość, że po każdej książce Vonneguta muszę przez chwilę siedzieć w ciszy. Nie dlatego, że brak mi słów, a raczej dlatego, że czuję, jakbym znów dostał lekko po głowie. „Armagedon w retrospektywie” to niby tylko zbiór opowiadań, a jednak ciężko mi go potraktować jak zwykłą książkę do odłożenia na półkę. To bardziej jak rozmowa z kimś, kto już widział wszystko i nadal ma ochotę się z tego śmiać, choć ten śmiech często grzęźnie w gardle.

Niektóre teksty tu są tak różne, że można by pomyśleć, że pisało je kilku autorów. A jednak w każdym czuć Vonneguta. Czytasz o wojnie, a chwilę później o diabłach, naukowcach i absurdach ludzkiego świata, i wszystko jakoś do siebie pasuje. Może dlatego, że u Vonneguta diabeł nie ma rogów, tylko mundur albo garnitur.

Nie ma tu klasycznej fabuły, którą się śledzi od początku do końca. To raczej zbiór refleksji, wspomnień, skojarzeń, ironicznych przypowieści o tym, jak bardzo potrafimy być ślepi i zachłanni. Najbardziej poruszyły mnie te fragmenty, w których autor wraca do Drezna. Nie ma tu patosu, nie ma wybuchów emocji, a jest spokój, z którego wyziera coś znacznie bardziej przerażającego niż opisy bitew. Taki chłodny ludzki bezsens.

A potem przychodzi coś lżejszego, groteskowego, prawie komicznego. I wtedy orientuję się, że Vonnegut to mistrz równowagi. On wie, że czytelnik długo nie zniesie samego bólu. Więc daje mu oddech, ale nie pozwala zapomnieć. Każde z tych opowiadań to jak małe lustro, w którym odbija się ta sama, nieprzyjemna prawda, że wszystko, co stworzyliśmy, od religii po broń atomową, wyszło spod tej samej ręki.

Nie wiem, czy to książka, którą można „polubić”. To raczej coś, co się przeżywa, a potem zostaje z tyłu głowy i wraca w najmniej spodziewanych momentach. Czasem w wiadomościach, czasem w rozmowie przy piwie, kiedy ktoś rzuci zdanie o „konieczności ofiar”. 

Na końcu książki znajduje się przemówienie, którego autor już nie zdążył wygłosić. I jest w nim coś symbolicznego. Bo cała jego twórczość to w pewnym sensie takie przemówienie, do rozsądku, do empatii, do tych, którzy jeszcze nie uwierzyli, że wojna to nasza naturalna kondycja.

Nie wiem, czy „Armagedon w retrospektywie” jest najlepszym wprowadzeniem do Vonneguta, ale na pewno jednym z najbardziej osobistych. Czuję w nim człowieka, który już pogodził się z tym, że świata nie naprawi, ale wciąż próbuje nam go pokazać z innej perspektywy, z przymrużeniem oka, ale i z bólem.

Czy warto przeczytać? Tak. Ale nie wtedy, gdy szukacie rozrywki. Raczej wtedy, gdy chcecie spojrzeć w lustro i zrozumieć, dlaczego to, co widzicie, trochę was przeraża, a trochę śmieszy. Bo właśnie w tym śmiechu kryje się Vonnegut.

A może też i my sami.