Bohdan Chmielnicki T. 2. Od elekcji Jana...

Analizując działania Bohdana Chmielnickiego, opierając się wyłącznie na faktach zamiast na teoriach politycznych czy romantycznych interpretacjach historycznych, doszedłem do innych wniosków niż większość wcześniejszych badaczy. Jeśli chodzi o kwestie winy, to Kozacy i ich liderzy ponoszą odpowiedzialność. Brakowało im bowiem politycznej mądrości, a ich działania napędzane były przez niepohamowane emocje i głęboką niechęć do wszelkiej władzy, niezależnie od jej rangi czy formy. Cechowała ich szczególna wrogość wobec istniejącego porządku społecznego.Kozaczyzna, rozpatrywana w kontekście poważnym, nie była zorganizowaną formą zdolną do budowy struktur państwowych. Stanowiła raczej nieformalną grupę niezadowoloną z wszelkich przejawów państwowości, żyjącą w stanie anarchii i nieładu, gdzie swoboda była celem sama w sobie. Nawet jeśli nie rozumieli tego w pełni, ich egzystencja opierała się na wyzysku innych. W takich okolicznościach Kozacy potrafili wyłonić jednostki o silnym charakterze, lecz brakowało im liderów zdolnych do prowadzenia państwa. Choć odnosili zwycięstwa, nie potrafili ich wykorzystywać ze względu na brak rozwagi i powściągliwości. Dla Kozaków rabunek był priorytetem, a walka wynikała z dążenia do nieograniczonej wolności. Choć wywodzili się z ludu wiejskiego, stali się jego oprawcami, sprzeciwiali się jakiejkolwiek znamiennej pracy, co prowadziło do zguby ich własnego narodu. Nie mieli spójnej wizji państwa ani jego roli; postrzegali je wyłącznie jako siłę, która ogranicza ich wolność, co motywowało ich do walki zarówno z nami, jak i Moskwą.