Wojenne związki. Polki i Niemcy podczas okupacji

Historia emancypacji kobiet jest fascynująca. W Polsce jako powód do chluby podaje się fakt, że w naszym kraju już w 1918 roku kobiety uzyskały prawa wyborcze. Jednocześnie historia okupacji niemieckiej w czasie II Wojny Światowej ukazuje obraz bezprawia, gdzie kobietę traktowano przedmiotowo. Prawda jest, że czas wojny zmienia wszystko i wywraca porządek świata. Polskie kobiety w latach 1939-1945 pod lufami karabinów nie miały nic do powiedzenia. To jednak tylko cześć prawdy. Maren Roger w książce „Wojenne związki” przedstawia rzetelne opracowanie w zakresie relacji Polek z żołnierzami III Rzeszy, uwzględniając przy tym szereg innych czynników.

Najbardziej uderzające są relacje kobiet, które nie broniły się przed niemieckim okupantem. Dla nich to często oznaczało śmierć. Milcząca zgoda? Maren Roger przytacza na lamach reportażu relacje pewnej Polki żydowskiego pochodzenia. W pierwszych dniach wojny w role jej absztyfikanta wszedł pewien niemiecki oficer. Kobieta odmówiła. W podobnych sytuacjach śmierć czasami przychodziła od razu, a czasami odkładana była w czasie. Niemieccy oficerowie potrafili w tym zakresie prowadzić ciekawą dla ich samych grę. W ówczesnej mentalności Niemcy byli nie tylko okupantem, ale również blisko 2-milionową masą mężczyzn, wobec których panowały ambiwalentne emocje w Polsce. Część naszych obywateli widziała w nich zagrożenie jeszcze przed wojną, inni z nostalgią patrzyli na „porządek”, utożsamiany z Niemcami od wieków. „Nowy porządek" zaprowadzony przez Wermacht eliminował mężczyzn i sprowadzaj kobiety do roli niewolnic seksualnych. Odważne słowa, ale uzasadnione w kontekście bogatej statystyki przytoczonej w tym zakresie przez autorkę „Wojennych związków”. Jesteście ciekawi, co stało się z Polką żydowskiego pochodzenia? Kobieta, odmawiając żołnierzowi, szybko straciła prace. W tamtym czasie oznaczało to wegetację i powolną śmierć. Po kilku miesiące według relacji przytoczonej przez Maren Roger, kobieta sprzedała nawet meble, aby mieć za co kupić jedzenie. Pewnego dnia zjawił się u niej ten sam niemiecki oficer. Kobieta wkrótce została jego kochanką, a jej los uległ znacznej poprawie. Nie można w tej sytuacji mówić o jawnej przemocy, ale wyrafinowanej i odłożonej w czasie. Trudno w tej sytuacji oceniać jakikolwiek przypadek opisany przez niemiecka historyk. Położenie, w którym znajdowały się polskie kobiety w czasach okupacji, można sprowadzić do jednego aktu: przetrwania. Jeśli droga do celu prowadziła przez łóżko, nie stanowiło to wyboru, a wiązało się z dramatyczną koniecznością.  

Po zapoznaniu się z innymi opisami przytoczonymi przez Maren Roger lepiej zrozumiecie dramat tamtego okresu historii. Często pomijanego na rzecz opisów bitew i wielkich bohaterów. Kobiety w czasie II Wojny Światowej miały na utrzymaniu nie tylko siebie, ale również swoje dzieci. To tylko potęguje wstrząsająca naturę książki „Wojenne związki”. W reportażu wątki kobiet dobrowolnie zaangażowanych w relacje z Niemcami przeplatają się z tymi działającymi pod przymusem. Już na wstępie zaznaczyłam, że „dobrowolność” jest tu dużym uproszczeniem z uwagi na okoliczności. Warto jednak wspomnieć o domach publicznych, które III Rzesza zakładała na potęgę w Polsce. Pracujące tam dziewczyny tez często nie miały wyboru, choć nikt nie stal nad nimi z karabinem. Gdzie miały pójść? Stanowiły część systemu. Burdele zakładała w tamtym czasie nie tylko III Rzesza, ale również armia Cesarstwa Japonii. To był wymysł czasów wojny, gdzie przemoc seksualna była postrzegana jako rozrywka dla zmęczonych wojna żołnierzy. Niemcy dodatkowo obawiali się chorób wenerycznych, pamiętni doświadczeń z pierwszej wojny światowej. Kontrola poprzez stworzone struktury domów publicznych nad seksualnymi relacjami żołnierz z Polskimi kobietami była w gruncie rzeczy skazana na niepowodzenie. Choć oficjalnie prawo zabraniało takich kontaktów, jak wspomina Maren Roger w książce „Wojenne związki”, żołnierze i urzędnicy niemieccy na potęgę szukali wśród polskich kobiet „utrzymanek”.  

Reportaż „Wojenne związki” nakładem wydawnictwa Świat Książki został wznowiony niedawno, co dobrze opisuje popularność, jaką cieszy się opracowanie Maren Roger. Konkretna, rzeczowa analiza, uzasadniony tematem obiektywizm oraz bogata bibliografia przedstawiona w książce „Wojenne związki” czynią z niej ważny głos w przedmiocie tematu nieco bagatelizowanego, może nawet celowo ignorowanego. Niedawno władze polskie znowu wystąpiły z żądaniami reparacji wojennych. Wydaje się, że są sprawy ważniejsze, o których zbyt długo milczano.  

Przez ostatnie dni zaczytałam się w powieściach Marka Hłaski, obraz powojennej rzeczywistości opisanej m.in. w „Pięknych dwudziestoletnich” czy w „Następnym odo nieba” wydał mi się szalenie nostalgiczny i przepełniony bólem. Cóż, nikt nie sięga po Hłaskę dla znalezienia sytuacyjnego humoru: wiedziałam czego się spodziewać, mimo to czułam się poruszona. Tak mocno, że zrobiłam krok wstecz i sięgnęłam do czasów II Wojny Światowej. Nie jestem miłośniczką historii, daty i opowieści o bitwach zwyczajnie mnie nudzą. Literatura faktu oferuje jednak wiele wrażeń, również tych uwzględniających moje wrażliwe potrzeby. Zakup książki „Wojenne związki” wiązał się z ryzykiem. Zastanawiałam się, czy zdołam w ogóle ją przebrnąć. Niepozorny tytuł, jaki nadała swojemu reportażowi Maren Roger, kryje w gruncie rzeczy wstrząsającą opowieść.  

„Wojenne związki” opowiadają historię prawdziwych związków między Polkami i niemieckimi żołnierzami. Niektóre z nich zawierano dobrowolnie, inne pod groźbą przymusu. Jak to bywa w takich sytuacjach, nie można generalizować i Maren Roger zdaje się to doskonale rozumieć. Synteza przedstawiona w książce „Wojenne związki” obejmuje zarówno dobrowolne przypadki współżycia seksualnego, jak i sytuacje beznadziejne, kiedy kobiety zmuszane okolicznościami podejmowały się trudu prostytucji. Dużym atutem publikacji Maren Roger wydaje się sposób, w jaki niemiecka historyk zglebiła, nie oszukujmy się, kontrowersyjny mocno temat. Nie ma tu ferowania ocen, wyroków, czy szukania czarnych owiec. Nie jest to nawet dokonywane wobec niemieckich żołnierzy, co w tej sytuacji wydawałoby się uzasadnione. II Wojna Światową jest tłem książki Maren Roger. Autorka na pierwszym planie analizuje codzienność kobiet pod okupacją niemiecka, gdzie jak trafnie zauważa, moralność stanowiła jedynie mgliste wspomnienie o przeszłości.  

Zastanawialiście się kiedyś, jakie były ostatnie przed wojną? Wiosna była chłodna, nikt nie spodziewał się upalnego lata. Pogoda nad Bałtykiem zaskoczyła turystów raz jeszcze: lato było upalne, wszyscy tłumnie kierowali się na północ wypełnionymi pociągami. Tyle wiedziałam ze wspomnienia prababci. Trudno uwierzyć, że miesiąc później sytuacja Polaków tak diametralnie się zmieniła. Mężczyźni ruszyli na front: znamy pomniki bohaterów w swoich miastach. Ginęli, w najlepszym przypadku trafiali do niewoli. Podczas lektury książki „Wojenne związki” miałam wrażenie, że autorka niejako pyta: co się wtedy działo z polskimi kobietami? Temat ten w dyskursie publicznym bywa rzadko przedmiotem badan. Maren Roger przedstawia wyczerpujący opis aktów prawnych, których treść regulowała relacje seksualne Polek z niemieckimi żołnierzami. Powiedzieć, że nasze damy były traktowane przedmiotowo, to nic nie powiedzieć. Zakładano burdele, źródło rozrywki dla żołnierzy Wermachtu, a rekrutowano do nich młodziutkie dziewczynki. Często nawet nie szukano ich specjalnie, sutenerzy udawali się do zniszczonych kamienic i znajdywali tam bezbronne dzieci. Skala przemocy seksualnej opisana w książce „Wojenne związki” jest porażającą, co z kolei prowokuje niewygodne pytania. Jakiś czas temu miałam w rekach książkę o gwałtach Armii Czerwonej. Jeśli wziąć pod uwagę fakty przedstawione w reportażu „Wojenne związki”, to wylania się z tego niepokojąco konkluzja. Ilu z nas zastanawiało się, kogo ma za przodków? O kobietach w czasie okupacji mówi się niewiele. Praca Maren Roger to pierwszy taki ważny głos w skomplikowanej naturze relacji polskich kobiet z niemieckimi mężczyznami.  

Sporo statystyk, fachowa analiza źródeł, ale również spojrzenie szersze, niemal psychologiczne na sytuacje kobiet w czasie II Wojny Światowej to dobra pozycja dla czytelników zainteresowanych białymi kartami naszej historii. Temat trudny, ale rzetelnie przedstawiony zmusza do refleksji. Zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, ze według relacji ukraińskich kobiet, sytuacja na wschodzie częściowo przypomina ta opisana przez niemiecka historyk. Natura wojny się nie zmienia, oznacza gwałt i śmierć. Książka „Wojenne związki” skupia się przede wszystkim na tym pierwszym, aby uchronić się przed tym drugim.