Warszawskie synagogi. Na tropie tajemnic

Zagłębianie się w historię warszawskich żydowskich domów modlitwy stawia przed badaczami wyjątkowe wyzwania. Podczas II wojny światowej zniszczono prawie pięćset takich miejsc, od imponujących synagog po skromne pokoje w prywatnych domach, pozostawiając jedynie adresy zanotowane w archiwach. W miejscu dawnej największej dzielnicy żydowskiej wznosi się obecnie współczesny Muranów, którego architektura bloków mieszkalnych zdecydowanie różni się od dawnych kamienic, a wiele ulic zmieniło przebieg. Choć w innych rejonach, zwłaszcza na Pradze, przetrwały niektóre przedwojenne budowle, dawne sale modlitewne zostały przystosowane do nowych funkcji, tracąc oryginalny charakter. Niewiele fotografii tych miejsc istnieje, więc historycy polegają głównie na fragmentarycznych dokumentach, relacjach prasowych i literaturze wspomnieniowej. Te źródła zostały już niemal całkowicie wykorzystane, co pozwoliło na pewne odkrycia, jednocześnie ukazując granice ludzkiej wiedzy wobec zniszczeń wojny.

Książka Jarosława Zielińskiego, "Warszawskie synagogi. Na tropie tajemnic", rozwija wątki rozpoczęte przez Eleonorę Bergman, która skrupulatnie badała dostępne źródła, tworząc najobszerniejszą panoramę stołecznych modlitewni. Obecnie badacze mają dostęp do nowych narzędzi, takich jak fotoplany, zdjęcia lotnicze oraz szczegółowe mapy, a także do fotografii odkrywanych na aukcjach internetowych, często pochodzenia niemieckiego. To dzięki nim możliwe stało się ponowne zbadanie wielu synagog, których szczegóły wyglądu i dokładne lokalizacje były dotychczas nieznane. Publikacja Zielińskiego nie jest kompleksowym katalogiem wszystkich miejsc modlitw, jednak poza wprowadzeniem do najważniejszych lokalizacji, prezentuje te, wobec których udało się odkryć więcej niż wcześniej.