Figury obecności i nieobecności. Wprowadzenie do francuskiej dysputy o świętych obrazach i o roli sztuki w życiu Kościoła w epoce nowożytnej

Książka przenosi czytelnika w zawiłe dyskusje dotyczące sztuki religijnej, które toczyły się we Francji od XVI aż po koniec XVIII wieku, często odwołując się do tradycji Kościoła gallikańskiego z czasów starożytnych i średniowiecznych. Debaty te przyciągały uwagę nie tylko teologów katolickich i protestanckich, ale również świeckich pisarzy. Na początku wspierali oni inicjatywy Kościoła, jednak z czasem zaczęli się od niego dystansować, starając się zastąpić dogmatyczne chrześcijaństwo nowym podejściem opartym na „religii rozumu”. Centralną myślą większości wypowiedzi był pogląd, że obraz religijny nie powinien być traktowany jako represyzentacja Boga, lecz jako „znak” niezależny od swojego niewidzialnego pierwowzoru, mający jedynie przypominać wiernym o Boskiej obecności.

Francuscy pisarze podkreślali konieczność umiaru w tworzeniu obrazów i rzeźb religijnych, unikając przesadnych form i emocji, które mogłyby zbytnio poruszyć widzów. Chrześcijaństwo postrzegali głównie jako religię Słowa, gdzie obrazy pełniły rolę pomocniczą dla „prostaczków”, którzy nie potrafili czytać lub nie rozumieli napisanych tekstów katechizmowych. Z tego powodu sceptycznie podchodzili do przyszłości sztuki religijnej, przewidując jej malejące znaczenie wraz z rozwojem oświecenia.

W rezultacie francuska sztuka religijna osiągnęła swój szczyt wyrafinowanej prostoty i czystości w XVII wieku, ale w XVIII wieku zaczęła wpadać w schematyczność, z obawy przed zaangażowaniem się w działalność coraz mniej poważaną przez społeczne elity.