Emocjonalny szantaż, którego potrzebujemy. Czytamy „Moich przyjaciół” Fredrika Backmana

Diabeł, który tkwi w namalowanych szczegółach

O „Moich przyjaciołach” usłyszałam przy okazji ubiegłorocznego plebiscytu Goodreads Choice Awards, w którym zresztą zwyciężyli w jednej z czołowych kategorii Readers' Favorite Fiction, pokonując m.in. takie wydane już w Polsce tytuły, jak „Samotność Sonii i Sunny'ego” Kiran Desai (finał Nagrody Bookera) czy „Króla serce” Lily King (finalistka Women’s Prize for Fiction oraz The British Book Awards). I choć oczywiście nie jest to zupełnie wiarygodna ocena poziomu i wartości książki (na głosy czytelników mogą wpływać choćby jej promocja i często płatna obecność w bookmediach), to bez wątpienia mówi nam to coś na temat jej przestępności. A tu Backman bije konkurentów na głowę.

Zanim do tego przejdziemy, krótko o treści, choć trudno jest lawirować między spojlerami, które psują radość z samodzielnego „odpakowywania” tej historii. W pewnej galerii sztuki wisi na honorowym miejscu OBRAZ. Nie byle jaki – namalowany przez enigmatycznego Artystę, unikatowy i bardzo cenny, pojemny w nieskończenie wiele sensów przypisywanych mu przez snobistycznych widzów. Wśród nich znajduje się Louisa, dziewczyna z talentem do znikania, która już-już za chwilę przekroczy próg pełnoletności i wyrwie się wreszcie z systemu opieki zastępczej. Zna obraz tylko z pocztówki i przyjechała tu specjalnie po to, by go nie tyle obejrzeć, ile doświadczyć.

Tam, gdzie wszyscy widzą morze, Louisa dostrzega coś więcej – drobne postaci na molo, dla których to, co poza nim, zdaje się nie mieć znaczenia. Jeszcze nie wie, że lada chwila jej ścieżki przetną się z bohaterami tego obrazu. Jeszcze nie wie, że czeka ją długa i bardzo wyboista podróż – także w czasie – by zrozumieć ich przeszłość i wejść w tak potrzebną kolizję z teraźniejszością.

Fredrik Backman przyzwyczaił nas już do tego, że pisząc o sprawach bardzo przyziemnych, przemyca w swoich książkach uderzającą głębię. W pozornie prostą historię wplata zdania, które niejednokrotnie każą nam przerwać lekturę, by przyjrzeć im się z różnych stron. Mamy tu zresztą całkiem sporo dosadnego języka i niewybrednych żartów (także o… puszczaniu bąków). Współczesna akcja pędzi do przodu na łeb na szyję, przeplatając się z leniwą, nostalgiczną (choć podszytą ogromnym napięciem), urywaną w kluczowych momentach opowieścią-retrospekcją o młodości Artysty i jego przyjaciół. 

Gdzieś głęboko w środku nie mogę wybaczyć autorowi emocjonalnego szantażu, który funduje swoim czytelnikom. Tworzy postaci, którym kibicujemy, o które troszczymy się niczym o naszych bliskich – które zwyczajnie łatwo jest pokochać – i od samego początku nie zostawia nam złudzeń, że ich losy potoczą się szczęśliwie. A że bohaterami jego książek są często ludzie bardzo prawdziwi i bardzo młodzi, to zależy nam na nich podwójnie. Tak było w doskonałym „Mieście niedźwiedzia”, tak jest i w „Moich przyjaciołach”.

Nie da się zresztą uniknąć porównań do tej wcześniejszej trylogii autora – przez wiek bohaterów i to, jak życie się z nimi obeszło, przez szorstką rzeczywistość rodzącą jednostki zbyt wrażliwe, by w niej funkcjonować. O ile jednak historia z Björnstad skupiała nam jak w soczewce obraz mieszkańców małego miasteczka, o tyle w nowszej powieści Backman zawęża perspektywę do grupy przyjaciół i wcale-nie-bezpiecznych domów w portowej mieścinie.

A czego zabrakło w „Moich przyjaciołach”?

Mimo popularności i pozytywnych opinii towarzyszących „Moim przyjaciołom” można dopatrywać się w nich pewnych mankamentów. Autorowi zdarza się popadać w nieco zbyt podniosły, wręcz kaznodziejski ton, choć – trzeba przyznać – widać, jak bardzo się z tym pilnuje. Przeplatanie dwóch linii fabularnych, w których obie zawierają zagadkę do rozwiązania, bywa nieco męczące, zwłaszcza gdy bieżące, bardzo dynamiczne wydarzenia wytrącają nas z zanurzenia się w wolniejszej, ale o wiele bardziej angażującej przeszłości. Zabrakło mi także pogłębienia tematu tego, co ukształtowało jednego z bohaterów, kiedy opuścił już rodzinne miasteczko. W tym przypadku takie „czyste karty”, na które możemy przelać swoje domysły, wydają mi się nawet mniej interesujące niż to, co mógłby nam o tej postaci opowiedzieć sam autor.

„Moi przyjaciele” to piękna opowieść o ratującej przed osunięciem się w ciemność sile przyjaźni i sztuki, ale także o wyobcowaniu i samotności. Rzadko zdarza się, bym potrzebowała dłuższej przerwy w trakcie czytania już rozpoczętej książki, by uporządkować emocje, które we mnie wzbudziła (ostatnio przy wstrząsającym „Jagnięciu” Lucy Rose). To była jedna z takich historii.