Pamiętniki

Jan Chryzostom Pasek spisywał swoje pamiętniki prawdopodobnie pod koniec swojego życia, w latach 1690-1695. Wydane przez Raczyńskiego w 1836 roku na podstawie niekompletnego rękopisu, pamietniki te stanowią wyjątkowy dokument ilustrujący obyczajowość i sposób myślenia szlachty XVII wieku. Dzieło składa się z dwóch odrębnych części: pierwszej, obejmującej lata 1655-1666, która opisuje wojskową służbę w Rzeczypospolitej, oraz drugiej, z lat 1667-1688, która koncentruje się na życiu ziemiańskim, zarówno w aspektach prywatnych, jak i publicznych. Pasek w niezwykle barwny sposób przeplata osobiste obserwacje, wspomnienia i przeżycia, ukazując swoje reakcje i refleksje oraz konfrontując mentalność sarmacką z obcymi mu tradycjami i ludźmi. Tekst łączy elementy osobistej relacji i wspomnień z formą powieści historyczno-obyczajowej, co przysporzyło mu miana "epopei Sarmacji polskiej". W XIX wieku pamiętniki Paska inspirowały wielu pisarzy, takich jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Henryk Sienkiewicz i inni, a ich wpływ był widoczny również w literaturze XX wieku, m.in. w poezji Jerzego Harasymowicza i Ernesta Brylla oraz w powieści "Trans-Atlantyk" Witolda Gombrowicza, która stanowi parodię gawędy szlacheckiej.