Życie Charlotte Bronte

Przyznam z góry, że przed sięgnięciem po „Życie Charlotte Brontë” zastanawiałem się, czy wiktoriańska biografia może naprawdę przemówić do czytelnika dwudziestego pierwszego wieku. Z pewnością sztywna proza, przestarzałe obyczaje, niekończąca się parada dżentelmeńskich relacji wydawałyby się odległe, zakurzone, nieczytelne? Nie mogłem się bardziej mylić.

Niemal od pierwszej strony Gaskell wciąga czytelnika w świat Charlotte - do tej smaganej wiatrem plebanii w Haworth, z jej zimnymi kamiennymi podłogami, ciasną salą szkolną, wrzosowiskami rozciągającymi się szaro i cicho za oknami. Ale to nie jest zwykłe malowanie scen: Gaskell była bliską przyjaciółką Charlotte, a jej uczucie i - jeszcze bardziej - jej ciekawość są widoczne w każdej linijce. Wyczuwa się, że nie jest to suche, akademickie ćwiczenie, ale praca miłości kogoś, kto jest zdeterminowany, aby uratować swoją przyjaciółkę przed stereotypami „wrażliwej panny” i umieścić ją mocno w szorstkiej rzeczywistości jej zmagań: jako guwernantka zarabiająca skromną pensję, jako opiekunka chorego ojca, jako owdowiała matka literackich posiadłości jej dwóch sióstr po śmierci Emily i Anne.

To, co zrobiło na mnie największe wrażenie, to nieustraszona gotowość Gaskell do angażowania się w tragedie i małe zdrady w życiu Charlotte. Nie stroni od opisywania brutalnej śmierci Marii i Elizabeth Brontë w szkole dla córek duchownych w Cowan Bridge, ani od śledzenia, jak ta trauma odbija się echem w Jane Eyre. Pokazuje, jak udaremniony romans Charlotte z wielebnym Williamem Carusem Wilsonem - jej mentorem, ale także człowiekiem, którego surowe zasady szkolne przyczyniły się do upadku jej sióstr - ukształtował jej zaciekłą moralną powagę. Metoda Gaskell, łącząca uważną lekturę listów Charlotte z wywiadami z ocalałymi przyjaciółmi i służbą, wydaje się nowoczesna: śledzi emocjonalne „DNA” Charlotte, jakby przeprowadzała kryminalistyczne śledztwo w sprawie stworzenia wielkiej powieściopisarki.

Kolejną rzeczą, którą pokochałem, był sposób, w jaki Gaskell oddaje głos służącym Brontë - pannom Shepherds i Tabbys z Haworth Parsonage - których lojalność i życzliwość utrzymywały gospodarstwo domowe przez lata choroby i smutku. Często czytamy biografie literackie, które przedstawiają wielkich pisarzy jako odizolowanych geniuszy; Gaskell przypomina nam zamiast tego, że wyobraźnia Charlotte rozkwitła w prawdziwej społeczności kobiet, które ją prowadziły, śmiały się z nią i opłakiwały razem z nią.

Stylistycznie książka jest zaskakująco świeża. Gaskell nie zasypuje nas przypisami ani tajemnymi debatami na temat historii wydawnictwa; pisze jasnym, niemal konwersacyjnym tonem, jakby opowiadała historie przy herbacie. Jednak nigdy nie lekceważy inteligencji czytelnika, ani nie sanityzuje mrocznych prawd wiktoriańskiego życia - ubóstwa, chorób, uprzedzeń ze względu na płeć. Rezultatem jest portret, który wydaje się zarówno intymny, jak i niezachwiany.

Pod koniec ponad 600 stron, zamykałem książkę z pewnego rodzaju podziwem: dla odporności Charlotte, dla współczucia Gaskell i dla sposobu, w jaki ta biografia przekształca ikonę literatury w kogoś, kogo można by w innym życiu spotkać na uliczce Yorkshire. Życie Charlotte Brontë jest nie tylko dla badaczy Brontë - jest dla każdego, kto chce zobaczyć, jak wytrzymałość, wyobraźnia i surowce życia - utrata, tęsknota, miłość - mogą zostać alchemicznie przekształcone w sztukę, która rezonuje przez wieki. Przeczytałem ją już dwa razy i wiem, że wrócę do niej ponownie. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, jak krucha dziewczyna z wrzosowisk stała się autorką jednej z najtrwalszych powieści w języku angielskim, arcydzieło biografii Gaskell pokaże ci to z ciepłem, szczegółami i niezachwianą szczerością.