Społem i zgodą. Kartka z powstania 1863/4 r

W 1863 roku dramatyczne wydarzenia zaskoczyły Rayskiego, który aktywnie angażował się w działania społeczne na rzecz mieszkańców Studzianek i pobliskich terenów. Przed samym wybuchem powstania styczniowego, jako członek Towarzystwa Rolniczego, znalazł się w centrum marcowych i kwietniowych manifestacji z 1861 roku, które zapisały się w jego życiu głębokimi przeżyciami. Czterokrotnie osadzony w więzieniu, głównie w Zamościu, raz skazano go na Sybir, raz na śmierć przez powieszenie. W Zamościu odsiadywał wyrok razem ze świętej pamięci księdzem Stanisławem Brzóską, księdzem Florentym Lickendorfem, kanonikiem Bojarskim oraz wieloma innymi działaczami. Głęboki zapał do walki sprawił, że Rayski podjął się udziału w konflikcie zbrojnym. Służył w Lubelszczyźnie pod dowództwem pułkownika Wierzbickiego jako oficer sztabu, wykonując z oddaniem najbardziej niebezpieczne zadania. Dzięki swojej przytomności ducha wielokrotnie unikał śmiertelnego niebezpieczeństwa. Wiosną 1864 roku, zmuszony przez okoliczności, przekroczył granicę z Austrią, gdzie został zatrzymany przez żandarmerię. Osadzony w twierdzy w Ołomuńcu, a później w Telczu, zdołał uciec wraz z towarzyszami w niedoli.