Pianola

Nie wiem, jakim cudem „Pianola” nie jest dziś omawiana obok „Roku 1984” czy „Nowego wspaniałego świata”. Może dlatego, że to debiut. A może dlatego, że Vonnegut jak zawsze nie potrafił napisać dystopii w sposób „poważny”. U niego nawet koniec świata jest podszyty absurdalnym śmiechem.

Przyznam, że sięgnąłem po tę książkę z ciekawości. Interesowało mnie, jak zaczynał autor, który później z taką gracją rozmontowywał wszystkie literackie schematy. Spodziewałem się młodzieńczej nieporadności, a dostałem... coś zupełnie innego. Dostałem powieść, która brzmi jak ostrzeżenie sprzed siedemdziesięciu lat, a jednocześnie jak komentarz do współczesnych debat o sztucznej inteligencji, automatyzacji i tym, czym właściwie jest człowiek w epoce maszyn.

Vonnegut w „Pianoli” nie bawi się w metafory. Rysuje świat, w którym technologia zrobiła to, co miała zrobić, uwolniła ludzi od pracy. Tyle że to „uwolnienie” okazuje się pułapką. Maszyny przejęły stery, ludzie zostali odsunięci, a społeczeństwo podzieliło się na tych, którzy obsługują system, i tych, którzy nie są już potrzebni. W tej wizji nie ma rewolucji robotów ani efektownych buntów. Jest cicha, systemowa degradacja ludzkiej tożsamości.

Czytając to dziś, trudno nie mieć ciar na pleach. Vonnegut pisał w latach pięćdziesiątych, kiedy komputery zajmowały całe pokoje, a on już widział, co stanie się z nami, gdy zaczniemy ufać maszynom bardziej niż sobie. To nie jest science fiction o przyszłości. To jest realistyczny raport o teraźniejszości, tylko napisany z wyprzedzeniem.

Ale nie o fabułę tu chodzi. Vonnegut zawsze był przede wszystkim obserwatorem. Zamiast tworzyć dramatyczne sceny, woli zadawać pytania: czym jest praca, jeśli nie potrzebujemy jej, żeby przetrwać? Kim jest człowiek, jeśli jego wartość mierzy się przydatnością w systemie? I wreszcie co się dzieje z empatią, gdy społeczeństwo zaczyna myśleć jak maszyna?

Największą siłą tej książki jest właśnie to pytanie o człowieczeństwo. Autor pokazuje, że postęp techniczny i moralny wcale nie idą w parze. Że im bardziej rozwijamy maszyny, tym bardziej sami stajemy się maszynami. I że w końcu może nadejść moment, gdy nie będziemy już wiedzieć, czy to my programujemy świat, czy świat zaprogramował nas.

Paul Proteus, główny bohater, jest tu bardziej symbolem niż człowiekiem z krwi i kości. Nie chodzi o to, co robi, tylko o to, co czuje. To w nim odbija się cały niepokój pokolenia, które przestało wierzyć w sens postępu. Jego bunt nie jest heroicznym, lecz jest cichy, podszyty smutkiem, może nawet beznadziejny. I właśnie dlatego tak bardzo ludzki.

Vonnegut pisze tu jeszcze poważniej niż w późniejszych powieściach, ale już widać tę jego charakterystyczną ironię. Momentami czułem, że śmieje się razem ze mną – nie z postaci, tylko z samej idei, że człowiek może zaprojektować doskonały system. Bo każdy system, który próbuje uporządkować życie, kończy się tym samym - człowiek zostaje zepchnięty na margines.

Najbardziej fascynujące w „Pianoli” jest to, że mimo ciężaru tematu książka nie przytłacza. Vonnegut potrafi pisać o końcu humanizmu w sposób lekki, niemal pogodny. Jego język jest prosty, ale precyzyjny. Nie moralizuje, tylko pokazuje, że świat może się rozpaść nawet wtedy, gdy wszystko działa „idealnie”.

Czasem łapałem się na tym, że czytam nie powieść, ale esej o przyszłości. Gdzieś między akapitami o technologii i społeczeństwie czai się melancholia, tęsknota za światem, w którym człowiek mógł być po prostu człowiekiem. Vonnegut nie jest ani pesymistą, ani optymistą. On po prostu widzi rzeczy takimi, jakie są.

I może właśnie dlatego „Pianola” tak mocno trafia. Bo nie oferuje żadnego pocieszenia. Nie mówi: „to minie”. Mówi raczej: „tak już będzie”. A my, siedząc przed ekranami, z telefonem w ręku i sztuczną inteligencją piszącą za nas, musimy przyznać mu rację.

Nie jest to książka łatwa. Nie daje się połknąć w weekend. Ale jeśli ktoś lubi, gdy literatura zmusza do zatrzymania się i spojrzenia w lustro, to „Pianola” będzie jak cios między