Na południe od granicy, na zachód od słońca

Nie wiem, czy to jest powieść o miłości. Naprawdę. Im dłużej o niej myślę, tym mniej mam ochotę wrzucać ją do tej szuflady, choć przecież najłatwiej byłoby tak zrobić. „Na południe od granicy, na zachód od słońca” czyta się jak historię uczucia, ale literacko to dla mnie książka o pamięci, która uwodzi bardziej niż rzeczywistość, i o pragnieniu, które żywi się właśnie tym, że nie zostało spełnione. W wielu omówieniach tej powieści powraca myśl, że jej prawdziwym centrum nie jest sama miłość, lecz napięcie między pamięcią a pożądaniem, między życiem realnym a życiem prowadzonym równolegle w wyobraźni. I to wydaje mi się niezwykle trafne.

Najbardziej fascynuje mnie tu konstrukcja narracji. Murakami wybiera pierwszoosobowego narratora i robi to bardzo świadomie, bo Hajime nie jest dla nas po prostu bohaterem, lecz filtrem całej rzeczywistości. Wszystko, co wiemy, wiemy przez niego, a to oznacza, że od początku poruszamy się w przestrzeni nie do końca pewnej. Jedna z analiz trafnie zauważa, że ta perspektywa daje nam wielką bliskość z postacią, ale jednocześnie budzi nieufność, bo oglądamy świat przez czyjąś potrzebę nadania własnym wyborom sensu. To bardzo literacko interesujące, bo Murakami nie opowiada historii „obiektywnej”, tylko buduje powieść z samoopowieści mężczyzny, który przez lata próbuje uzgodnić własne życie z własnym wyobrażeniem o sobie.

I właśnie tu zaczyna się dla mnie siła tej książki. Hajime nie jest romantycznym bohaterem, choć sam może momentami bardzo chciałby się takim widzieć. Literacko jest figurą człowieka rozdartego między konstrukcją codzienności a urojeniem pełni. Jego stabilne życie, rodzina, praca, społeczny sukces, wszystko to zostaje podważone nie przez realną katastrofę, ale przez powrót figury z przeszłości, która działa niemal jak symbol. Shimamoto jest oczywiście postacią, ale na poziomie literackim staje się też nośnikiem projekcji. Jest cieniem niespełnienia, powidokiem dzieciństwa, przedmiotem tęsknoty, który wymyka się pełnemu poznaniu.

Murakami bardzo precyzyjnie rozgrywa tu temat idealizacji. To nie jest banalne „pierwsza miłość wraca”. To raczej studium tego, jak pamięć selekcjonuje, wygładza, zniekształca i nadaje uczuciu aurę konieczności. W dyskusjach wokół tej powieści pojawia się interpretacja, że tytułowe „południe od granicy” i „zachód od słońca” sugerują dwa porządki życia: jeden konwencjonalny, osadzony w codzienności i kompromisie, drugi irracjonalny, ryzykowny, zrodzony z obsesyjnego pójścia za pragnieniem. Bardzo lubię tę wykładnię, bo dobrze pokazuje, że Murakami nie pisze tu o prostym wyborze między dwiema kobietami, lecz o pęknięciu między dwoma modelami istnienia.

Formalnie to jedna z jego bardziej oszczędnych powieści i właśnie dlatego działa tak mocno. Brak tu rozbudowanego surrealizmu, tak typowego dla wielu jego książek, co kilka recenzji słusznie podkreśla jako cechę odróżniającą ten tytuł od reszty dorobku autora. Ale to wcale nie oznacza, że książka jest realistyczna w prostym sensie. Ona jest raczej przesunięta. Delikatnie nierealna. Jakby cała była zanurzona w półśnie, w atmosferze miękkiego rozchwiania, gdzie nic nie jest dosłownie fantastyczne, ale wszystko wydaje się nasycone symbolicznym ciężarem.

Bardzo ciekawa jest też praca Murakamiego na motywach. Jazz, deszcz, nocne bary, powracające obrazy drogi i pogody, to nie są tu tylko ozdobniki klimatu. One budują strukturę powieści, w której emocje rzadko wypowiadane są wprost, za to stale odbijają się w przestrzeni, w muzyce, w powtarzalności gestów. Murakami jak zwykle robi coś, co formalnie wydaje się proste, ale literacko jest bardzo precyzyjne: pozwala, by nastrój pełnił funkcję znaczenia.

I jeszcze kwestia moralna, bo ta książka bardzo wyraźnie pracuje także na tym poziomie. Jeden z tekstów krytycznych zwraca uwagę na odpowiedzialność Hajimego i jego sposób podejmowania decyzji, traktując powieść jako opowieść o świadomości, cnocie i odpowiedzialności. To ciekawe, bo Murakami nie moralizuje, ale niewątpliwie konstruuje sytuację, w której pragnienie nie jest niewinne. Ono ma konsekwencje. Ono narusza porządek życia innych ludzi. I właśnie dzięki temu ta książka nie osuwa się w romantyczną mgłę. Jest w niej cały czas obecna cienka, ale wyraźna linia napięcia między tęsknotą a egoizmem.

Nie powiedziałabym jednak, że to książka doskonała. Jej siła bierze się z koncentracji, ale ta sama koncentracja momentami przechodzi w monotonię. Są partie, w których Murakami tak długo trzyma się stanu zawieszenia, że napięcie przestaje narastać, a zaczyna się lekko rozpraszać. Rozumiem jednak, że ta jednostajność jest częściowo celowa. Ma oddać hipnotyczny charakter obsesji, a obsesja z definicji jest przecież repetytywna.

Jako dzieło literackie „Na południe od granicy, na zachód od słońca” imponuje mi przede wszystkim tym, jak wiele mieści w pozornie prostej formie. To krótka powieść, ale nasycona znaczeniami. Opowieść intymna, a jednocześnie otwierająca się na bardzo duże pytania: o to, czy pamięć mówi prawdę, czy można być uczciwym wobec własnych pragnień, i czy za marzeniem o „innym życiu” nie stoi czasem po prostu niezgoda na zwykłą, niedoskonałą realność.

Dla mnie to jedna z bardziej literacko subtelnych książek Murakamiego. Mniej widowiskowa niż jego najsłynniejsze powieści, ale przez to bardziej skupiona, dojrzalsza formalnie i wyjątkowo precyzyjna w portretowaniu tęsknoty. Nie tyle wzrusza, ile rozbiera pewien typ iluzji na części. I robi to bardzo pięknie.