Historia społeczna Trzeciej Rzeszy

Richard Grunberger to dobrze znane nazwisko wśród miłośników literatury faktu z okresu II Wojny Światowej. Brytyjski historyk to czołowa postać w zakresie badan nad społeczeństwem III Rzeszy, czego najlepszym świadectwem jest książka „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”. Publikacja po raz pierwszy została wydana jeszcze w latach 80’ XX wieku i z miejsca okazała się prawdziwym hitem w księgarniach. Wcześniej wiele opracować poświęcono przebiegowi wojny i poszczególnym kampaniom, mniej natomiast mówiło się o tym, kim byli ludzie, którzy twórczy społeczność wokół Adolfa Hitlera. Społeczność szeroką, ale jednocześnie mającą Führera na wyciągnięcie ręki. III Rzesza była państwem totalitarnym, a jej przedstawiciele kontrolowali każdy aspekt życia obywateli narodowosocjalistycznych Niemiec. Szóstka potomstwa gwarantowała zgodnie z prawem herbatkę w towarzystwie Adolfa Hitlera. Chętnych było wielu, co z jednej strony mówi wiele o prokreacyjnych możliwościach niemieckich kobiet, z drugiej zaś opisuje uwielbienie, jakim cieszył się Führer w oczach zwykłych ludzi. M.in. o tym w porywającym stylu pisze Richard Grunberger, autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”.

Do książki brytyjskiego historyka usiadłem z wielkimi oczekiwaniami. Tytuł „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” przewija się przez liczne programy opisujące działania wojenne na Ukrainie niejako przy okazji. Cześć komentatorów życia publicznego poleca przeczytanie książki Richarda Grunbergera, dla pełnego zrozumienia czym jest niekontrolowane zło. Słowa te padają w kontekście agresji Federacji Rosyjskiej, jednak jako miłośnik realiów II Wojny Światowej żywo zainteresowany byłem zrozumieniem prawidłowości, jakie rządziły narodowosocjalistycznymi Niemcami. Kilkadziesiąt rozdziałów książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” to podróż nie tylko ze zmianami, jakie dokonywały się w społeczeństwie, ale również przemianami samej III Rzeszy. Brytyjski historyk poświęca m.in. rozdział Hitlerjugend, organizacji promującej nazistowskie wartości w młodych obywatelach III Rzeszy.

Niespodzianką okazała się ewolucja, jakiej poddane było niemieckie społeczeństwo w czasie II Wojny Światowej. Jak przekonuje autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, inne nastroje bliskie były zwykłym ludziom w momencie dojścia do władzy Adolfa Hitlera, a inne w dniu samobójczej śmierci Führera 30 kwietnia 1945 roku. Jeszcze na początku lat 30’ XX wieku, Adolf Hitler zyskiwał na popularności, głosząc hasła rewizjonistyczne wobec ustalonego w Wersalu porządku Europy. Niemieckie społeczeństwo usłyszało to, co chciało usłyszeć, można podsumować ten wątek opisany przez Richarda Grunbergera w książce „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”. Przyszły kanclerz Niemiec opowiadał publicznie, że naród niemiecki został oszukany. To trafiało na podany grunt, o tym mówiono w kawiarniach czy barach, o tym tez rozmawiano w domach. Finałem głoszonych przez Hitlera populistycznych haseł było wyniesienie go do roli Kanclerza III Rzeszy w ostatnich dniach stycznia 1933 roku. W tym tez momencie klimat książki nieco się zmienia. Autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” opisuje, że społeczeństwo niemieckie odzyskało wiarę w przyszłość, ale jednocześnie nie zauważyło, że stało się częścią systemu totalitarnego. Jest w tym pewne relatywizowanie, które z perspektywy czasu może budzić niesmak. Pomysł Richard Grunberger zakładał jednak kompleksowe przedstawienie natury narodowosocjalistycznych Niemiec przez pryzmat jego społeczeństwa. Znajdziemy zatem w publikacji brytyjskiego autora opisy organizowanych uroczystości i festiwali piosenek, relacje z wernisaży czy spektakli teatralnych. Co więcej, w książce podane są informacje, jakie potrawy wówczas cieszyły się szczególnym uznaniem niemieckich smakoszy. Zycie zwykłych ludzi w książce „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” wysuwa się na pierwszy plan, może dlatego publikacja cieszy się mianem kultowej.

Wspominałem wyżej, że książkę wydano pierwszy lat w latach 80’ XX wieku, jednak później wielokrotnie wznawiano jej publikację. Najnowsze wydanie nakładem wydawnictwa Znak Literanova to blisko 600. Stronicowa lektura wyczerpująca przedstawiająca realia mieszkańców III Rzeszy. Jeśli na chwile zapomnimy o finale tej historii, „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” okaże się fascynującą podróżą w czasie. 

Książka „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” przeleżała u mnie na półce niejedną porę roku. Kupiłem ją kilka lat temu i przez ten czas jak się okazuję, była wznawiana nakładem wydawnictwa Znak Literanova. Wiem, bo wczoraj rozmawiałem z kolegą i nie mógł mi się jej nachwalić. Przypomniałem sobie wówczas o niej i przez kolejne wieczory przyglądałem się z bliska narodowosocjalistycznemu społeczeństwu III Rzeszy. Richard Grunberger przedstawia nietypowy, bo mówiąc współczesnym językiem, „instagramowy” obraz niemieckiego społeczeństwa. Brytyjski pisarz zagląda do każdej sfery życia III Rzeszy i wiernie ją opisuje w formie reportażu. Dzieło „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” należy oczywiście do literatury faktu, jednak z uwagi na przedmiot badan, więcej dowiemy się z publikacji Richarda Grunbergera o samych ludziach niż III Rzeszy. Inna sprawa, że jak przekonuje autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, to społeczeństwo niemieckie wyniosło Adolfa Hitlera do władzy absolutnej i to ono do końca nie potrafiło postawić się swojemu wodzowi. Smutny koniec Führera nastąpił 30 kwietnia 1945 roku. Jakie były nazistowskie Niemcy w kinach, restauracjach, na meczach piłki nożnej i w końcu w sypialni? Kilkadziesiąt rozdziałów książki pozwoli znaleźć odpowiedzi na pytania nawet najbardziej ciekawskim czytelnikom.

Richard Grunberger przedstawia w swojej publikacji m.in. genezę hitlerowskich Niemiec. Brytyjski historyk uważa, że Adolf Hitler był niejako dzieckiem swoich czasów. III Rzesza z kolei była następczynią II Rzeszy, a sięgając sto lat wcześniej, również cesarstwa niemieckiego. To ważne, ponieważ zarówno w przypadku II Rzeszy, jak i cesarstwa niemieckiego, nasz zachodni sąsiad przegrywał wojny, a to z kolei przekładało się na jego straty terytorialne. Pokój podpisany przez Niemcy 18 listopada 1918 roku, jak przekonuje autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, pozostawał „zgniłym pokojem” w oczach znacznej części społeczeństwa. Adolf Hitler to człowiek, o którym ciężko powiedzieć coś dobrego, ale nie można mu odmówić skuteczności w polityce. I to właśnie ów skuteczność stanowi wspólny mianownik dla kolejnych rozdziałów książki brytyjskiego historyka. Było dla mnie niespodzianką, że zdaniem Richard Grunberger, NSDAP jeszcze na początku lat 30’ XX wieku było partią cieszącą się sporym poparciem. Mało kto dostrzegał, jak krok po kroku nazistowska machina mieli niczym blender wolność słowa czy prawa człowieka. Czy należy przez to rozumieć, że niemieckie społeczeństwo w okresie II Wojny Światowej było zmanipulowane? Z pewnością, choć jak wyjaśnia autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, wynikało to z doraźnej potrzeby chwili. Upokorzone Niemcy potrzebowały impulsu, a ten nadszedł ze strony hitlerowskiego aparatu władzy. Ten, kto się do niego przytuli, mógł wieść w społeczeństwie niemieckim udane, wygodne życie.

Richard Grunberger w intrygujący sposób opisuje również kwestie pożycia seksualnego w III Rzeszy. Mało się o tym mówi, ale okazuje się, że seks według nazistów miał służyć jedynie prokreacji. Wielodzietne kobiety uchodziły za wzór cnot wszelakich, z kolei kobiety bez potomstwa skazywano na ostracyzm społeczny. Nie liczyły się powody, ale sam fakt wypełniania ideałów nazistowskich. Patriarchalny układ za wzór stawiał parę Josepha i Magdy Goebbels. To właśnie ich wielu niemieckich obywateli starało się naśladować na co dzień. Minister propagandy i oświecenia publicznego często pokazywał się publicznie ze swoja rodzina. Kolejny przykład na niezwykle, PR-owe umiejętności zaufanego współpracownika Hitlera.

Autor książki „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy” w znacznej jej części operuje fachową nomenklaturą, ale dzięki temu dzieło na wymiar ponadczasowy. Przy trudniejszych zagadnieniach brytyjski historyk przedstawia szerszy kontekst, co ułatwia zrozumienie funkcjonowania narodowosocjalistycznego społeczeństwa w niemal każdym jego aspekcie. Co jakiś czas pojawiają się tabelki i wyliczenia, co czyni książkę bardziej przejrzysta i łatwiejsza w odbiorze. Richard Grunberger stworzył encyklopedie wiedzy o ludziach, tych zwykłych i niezwykłych w czasie istnienia zbrodniczej III Rzeszy.