Einstein. Jego życie, jego wszechświat

Znam główne etapy życia Einsteina, więc po biografię Waltera Isaacsona sięgałem nie po to, by jeszcze raz przeczytać, że pracownik urzędu patentowego zmienił fizykę. Interesowało mnie raczej, czy autor potrafi pokazać drogę od pytań, które Einstein stawiał, do odpowiedzi, które przyniosły mu sławę. I czy za tym wszystkim zostawi miejsce dla człowieka mniej wygodnego niż sympatyczny starszy pan z fotografii. W obu sprawach książka ma sporo do zaoferowania.

Największą zaletą Isaacsona jest sposób, w jaki łączy pracę naukową z życiem Einsteina, nie traktując jednego jako przerwy od drugiego. Opisuje nie tylko gotowe teorie, lecz także upór, z jakim Einstein wracał do problemów czasu, światła i grawitacji. Szczególnie dobrze wypada droga do ogólnej teorii względności: czuć, że nie była pojedynczym olśnieniem, ale wynikiem wieloletniej pracy, wątpliwości i sprawdzania własnych pomysłów. Wyjaśnienia nie zastąpią książki o fizyce, lecz dają czytelnikowi biografii wystarczająco dużo, by zrozumieć, o co toczyła się intelektualna gra.

Jako miłośnik biografii doceniam oparcie opowieści na korespondencji i innych materiałach źródłowych. Listy pozwalają zobaczyć Einsteina w różnych relacjach, a nie tylko przy biurku. Bywa serdeczny wobec przyjaciół i współpracowników, a zarazem zdystansowany wobec najbliższych. Isaacson nie pomija trudności jego małżeństw ani relacji z dziećmi. Dzięki temu sława uczonego nie działa jak usprawiedliwienie dla wszystkiego, co robił prywatnie.

Mam jednak z tą biografią pewien kłopot. Isaacson lubi wracać do myśli, że bunt wobec autorytetów pomógł Einsteinowi dokonać przełomu. To przekonująca część portretu, ale nie wyjaśnia całego człowieka. Chwilami autor zbyt chętnie układa sprzeczne cechy bohatera w spójną opowieść o geniuszu. Lee Smolin zwracał uwagę na podobną słabość książki: jego zdaniem Isaacson nadmiernie łagodzi ostre krawędzie Einsteina i zbyt łatwo rozstrzyga sens jego późniejszych zastrzeżeń wobec mechaniki kwantowej. Podzielam tę ostrożność. Sprzeciw Einsteina nie musi być ani dowodem, że miał rację, ani prostą historią o wielkim uczonym, który nie nadążył za własną rewolucją.

Mimo tego zastrzeżenia uważam „Einsteina” za bardzo dobrą biografię dla kogoś, kto zna już nazwiska, daty i podstawowe odkrycia, a chce zobaczyć, jak układały się w jedno życie. Isaacson pisze jasno, prowadzi opowieść chronologicznie i nie sprowadza bohatera wyłącznie do fizyki: miejsce dostają również jego związki, sława oraz poglądy polityczne. Czytelnik szukający przede wszystkim pogłębionej analizy teorii może potrzebować dodatkowej lektury. Czytelnik biografii dostaje natomiast obszerny, żywy portret człowieka, którego warto poznawać bez pomnikowego dystansu.