Diabeł w historii. Komunizm, faszyzm i inne lekcje wieku dwudziestego

Chantal Delsol trafnie zauważa, że Vladimir Tismneanu, mówiąc o diable, nie przedstawia zła w sposób osobowy, lecz opisuje je jako głęboko zakorzenione zło ontologiczne. Totalitarne reżimy zmuszały ludzi do egzystencji w sztucznej rzeczywistości, gdzie komunikacja nawet z najbliższymi była utrudniona, a wolność myśli i sumienia była wyeliminowana. Tismneanu posługuje się terminem nihilizmu, będąc przekonanym, że mają do czynienia z nihilizmem diabolicznym, który radykalnie podważa fundamenty człowieczeństwa. Określa to jako zbrodnię ontologiczną, diaboliczne naruszenie istoty bytu.Autor wyciąga wnioski z przerażających konsekwencji tej zbrodni, twierdząc, że totalitaryzm obejmuje zarówno nazizm, jak i komunizm, przy czym komunizm, będąc wcześniejszym, inspirował nazizm. Zauważa również, że prawdziwym prekursorem komunizmu był Lenin, nie zaś Stalin.Tismneanu świetnie oddaje także istotę wydarzeń roku 1989 w krajach poddanych reżimowi komunistycznemu. To wtedy społeczeństwa totalitarne zainicjowały antyutopijną rewolucję, której celem była odbudowa stanu z czasu przed-utopijnego, powrót do rzeczywistego życia i „powrót do historii”.