Czerwony marsz

5/5. „Czerwony marsz” jest krótki, ale czytałem go wolniej niż niejeden gruby tom. Co kilka stron chciałem wrócić i sprawdzić, jak Rostworowski doprowadził scenę do takiego wrzenia. Niby znamy finał rewolucji francuskiej, wiemy, że gilotyna nie zatrzymała się na królu. A jednak podczas lektury złapałem się na tym, że patrzę na kolejne ofiary nie jak na punkty w podręczniku, tylko jak na ludzi, którzy jeszcze przed chwilą byli pewni, że panują nad sytuacją.

Najmocniej działa na mnie lud. Nie jest tu grzecznym chórem, który autor wyprowadza na scenę, żeby zilustrować historyczne wydarzenia. Słychać gniew, ale też głód i strach. Rozumiem, skąd bierze się bunt, i właśnie dlatego jego dalszy bieg robi takie wrażenie. Rostworowski nie pozwala wygodnie uznać, że wystarczy usunąć winnych starego porządku, a potem wszystko samo się naprawi. Jedne głowy spadają, za chwilę ktoś wskazuje następne. Zaczynałem się zastanawiać, w którym momencie człowiek przestaje wołać o sprawiedliwość, a zaczyna wołać o kolejną egzekucję.

To dramat napisany z bardzo wyraźnego stanowiska. Autor patrzy na rewolucję krytycznie, a jej przemoc i świętokradztwo pokazuje bez łagodzenia obrazu. Nie przeszkadza mi to ani trochę. Przeciwnie, cenię teksty, które mają własny głos i nie udają, że ich autor przypadkiem znalazł się pośrodku sporu. Rostworowski ma też pretensje do elit: ich bezradność i wcześniejsze zaniechania nie znikają tylko dlatego, że później same padają ofiarą przewrotu. Dzięki temu dramat nie sprowadził mi się do prostego ubolewania nad upadkiem monarchii.

Zrobiła na mnie wrażenie sama teatralność „Czerwonego marszu”. Przy lekturze niemal słyszałem, jak głosy narastają i nachodzą na siebie. Nie potrzebowałem szczegółowych opisów ulic ani dziesiątek postaci z rozbudowanymi życiorysami. Tu działa zbiorowość, jej rytm, gwałtowne zmiany nastroju. Rostworowski był ceniony właśnie za umiejętność operowania chórami i półchórami; w tym dramacie ta forma dobrze służy opowieści o tłumie, którego nikt nie potrafi już zatrzymać.

Czytałem z nieprzyjemnym poczuciem, że każdy kolejny etap można komuś wytłumaczyć jako konieczny. Trzeba usunąć króla. Potem tych, którzy mu służyli. Potem tych, którzy są za mało gorliwi. To mnie w tej sztuce uderzyło bardziej niż obrazy samej gilotyny: łatwość, z jaką człowiek znajduje uzasadnienie dla następnego okrucieństwa. Finał nie przyniósł mi satysfakcji. Trudno, żeby przyniósł. Przyniósł za to pytanie, które chodziło za mną jeszcze po zamknięciu książki: kto właściwie korzysta na zwycięstwie, jeśli lud nadal się boi i nadal jest głodny?

Nie daję piątki za to, że podzielam każdą myśl autora. Daję ją za siłę tego krótkiego dramatu. Za to, że Rostworowski nie potrzebował kilkuset stron, by pokazać rewolucję, która pożera również własnych ludzi. I za sceny, które chciałbym zobaczyć w teatrze, choć zapewne wyszedłbym z niego tak samo niespokojny jak po lekturze.