Bawełna, samowary i Sartowie. Muzułmańskie okrainy carskiej Rosji 1795-1916

W swoim przemówieniu w Warszawie Barack Obama podkreślił koniec czasów, gdy imperia i strefy wpływów dominowały na arenie międzynarodowej. Jego słowa odnosiły się do Rosji i nawiązywały do opinii Władimira Putina, który określił rozpad Związku Radzieckiego jako „największą tragedię geopolityczną końca XX wieku”. Korzenie tego podejścia do geopolityki sięgają XIX wieku, kiedy to carskiej Rosji udało się podporządkować sobie osłabione chanaty muzułmańskie w regionach Zakaukazia i Azji Środkowej, mimo że teoretycznie kraj miał się wtedy reformować. Skutki tych zaborów były odczuwalne aż po rzeki Araks i Amu-darię. Tak narodziła się ideologia Wielkiej Gry, która przeżywała swoje odrodzenie podczas zimnej wojny i pozostaje aktualna aż do dziś.Idea ta próbowała zagwarantować spokój i stabilizację poprzez przemoc i zastraszanie podbitych ludów, pod fałszywym pretekstem cywilizacyjnej misji, która w rzeczywistości pełna była niepowodzeń i błędów. Rosyjskim urzędnikom carska biurokracja nie pozwoliła na całkowite zniszczenie terenów, które podporządkowali, jednakże bolszewicy podjęli się tej działalności z większym zapałem i dokładnością. Fascynuje, ile z tego kolonialnego dziedzictwa cara, którego ślady widać w Związku Sowieckim, nadal przetrwało. To paradoksalne, lecz nieco pocieszające, że wiele pozytywnych zmian wynikło z działań rozmaitych osób uważanych za odstępców: sekciarzy, kolonistów, dysydentów religijnych, a także Tatarów, Ormian, Żydów, Polaków oraz lokalnej inteligencji.Książka oferuje głębsze zrozumienie złożoności rosyjskiej historii i jej długotrwałego wpływu na Azję. Jak zauważył jeden z brytyjskich obserwatorów: „Nikt nie zrozumie do końca Rosji w Europie, dopóki nie ujrzy jej w Azji”.