Spór o mesjanizm. Tom 1-2

Mesjanizm polski, jak przedstawiono w "Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego", zyskał niemalże religijną legitymizację. Wobec emigracji, ten geniusz twórczy został naznaczony stygmatem męczeństwa narodu wybranego, który przez prorocze słowa otrzymał misję szerzenia królestwa Bożego na ziemi. Chociaż niektóre grupy emigracyjne początkowo oddaliły się od Mickiewicza – bądź to on od nich – to wkrótce, mimo pewnych późniejszych konfliktów, główne idee i cytaty z jego "Ksiąg" stały się fundamentem mesjanistycznych doktryn emigracji. Każdego roku rosła liczba tych doktryn, jak i ich wyznawców. Jedynie stronnictwo monarchiczno-konstytucyjne księcia Adama Czartoryskiego i Towarzystwo Demokratyczne od około 1835 roku nie próbowały oficjalnie uzasadniać swych działań teoriami mesjanistycznymi, utrzymując, że kierują się chłodną kalkulacją. Jednakże, nawet w tych grupach znajdowali się zwolennicy nowej ery, o czym pisał Józef Ujejski w 1915 roku.Mesjanizm polski nie jawił się na tle Europy swojej epoki jako anachroniczny wybryk czy relikt sarmackiej dumy narodowej. Był to fenomen wpisany w swoje czasy, głęboko zakorzeniony w ówczesnej myśli europejskiej, ukazujący oczekiwanie na uniwersalną odnowę. To zjawisko było znaczące nie tylko dla Polski, ale również z europejskiego punktu widzenia. Fakt, iż mesjanizm ten oddawał równocześnie polską tragedię narodową, zwiększał jego oddziaływanie, gdyż sprawa Polski była postrzegana jako problem ogólnoeuropejski przez ludzi poszukujących postępu. W tym kontekście prelekcje Adama Mickiewicza w Paryżu nazwane zostały przez Wiktora Hugo prawdziwym wezwaniem do akcji dla narodów, które rozbrzmiewało na cały świat.