Prażeńka

Nie wiem, czy „Prażeńka” jest bardziej książką o ludziach, o wojnie, o sąsiedztwie czy może po prostu o Warszawie. I chyba nie muszę tego rozstrzygać, bo jej urok polega właśnie na tym, że te wszystkie rzeczy mieszają się ze sobą. Nie dostałam wielkiej, ciężkiej sagi rodzinnej ani powieści historycznej, w której co chwilę pada nazwisko znanej postaci i przewraca się kolejną stronę podręcznika. Dostałam historię o kamienicy. A kamienica, jak się okazuje, potrafi pomieścić więcej emocji niż niejeden pałac. Czytałam tę książkę bez wielkich oczekiwań. Wiedziałam, że będzie Praga, że będzie wątek pamiętnika z czasów wojny i trochę współczesnych perypetii. I może dlatego tak dobrze mi się ją czytało, bo nie próbowałam na siłę szukać w niej sensacji. „Prażeńka” płynie raczej własnym rytmem. Czasem coś się dzieje, czasem ktoś się obrazi, ktoś inny narobi zamieszania, a czasem najważniejsze jest to, kto z kim usiądzie na ławce pod kamienicą i co z tego wyniknie.

Pamiętnik Hanki był dla mnie jednym z ciekawszych elementów. Zazwyczaj, kiedy w powieści obyczajowej pojawia się wojenny zeszyt znaleziony na strychu albo w szufladzie, od razu nastawiam się na wzruszenia i tajemnicę, która wyjaśni wszystko. Tutaj jest trochę inaczej. Hanka nie opowiada o wielkiej historii widzianej z pierwszego rzędu. Nie opisuje bitew ani życia ważnych ludzi. Ona patrzy na okupację z poziomu własnego podwórka, własnej kamienicy, własnego strachu. I przez to te fragmenty są bardziej osobiste niż pompatyczne. Wojna dzieje się gdzieś wokół. Jest okupacja, jest Powstanie Warszawskie, są zmiany w życiu mieszkańców, lęk i brak pewności jutra. Ale wszystko przechodzi przez filtr dziewczyny, która nie ma wpływu na wielką historię, tylko próbuje przetrwać w świecie, który nagle przestał być normalny. To mi się podobało. Autorka nie udaje, że pisze powieść historyczną na ogromną skalę. Skupia się na tym, jak historia wchodzi ludziom do mieszkań, na klatki schodowe i do codziennych rozmów. Współczesna część książki jest bardziej lekka, momentami wręcz młodzieżowa. Dużą zasługę ma w tym Michalina, czyli Misia. Jej ciekawość napędza wątek pamiętnika i sprawia, że dawne losy nie zostają tylko zapomnianą historią w starym brulionie. Lubiłam jej energię, choć czasem potrafiła mnie też zmęczyć. Jest impulsywna, wtrąca się, chce wiedzieć więcej, niż powinna, ma własne dylematy, pomysły i problemy. Ale dzięki niej ta książka nie jest zbyt spokojna. Co chwilę coś uruchamia, kogoś do czegoś namawia albo odkrywa kolejny fragment przeszłości.

Wątek świetlicy środowiskowej też był ciekawy, choć mam wrażenie, że można było z niego wyciągnąć jeszcze więcej. Praca z dziećmi i młodzieżą, którzy nie mają łatwo w domach, nie zawsze są zauważani i często potrzebują zwykłej obecności dorosłego, to ważny temat. Podobało mi się, że autorka pokazuje, iż świetlica nie jest tylko miejscem, gdzie dzieci mają odrobić lekcje i poczekać na rodziców. To może być dla nich bezpieczna przestrzeń, czasem jedyna taka. Jest też pokazana walka o to, żeby pracowali tam ludzie, którym naprawdę zależy na wychowankach, a nie tylko na stanowisku i wygodnej posadzie.

Filip… tutaj mam mieszane uczucia. Nie jest to bohater, którego znienawidziłam, absolutnie nie. Jest sympatyczny, ma dobre serce, pomaga dzieciakom, chce ułożyć sobie życie. Tylko chwilami wydawał mi się aż za bardzo oderwany od rzeczywistości. Szukanie kandydatki na żonę, marzenia o nieznajomej dziewczynie z warkoczem, niezręczne próby wejścia w relację. Czasem mnie to bawiło, ale czasem miałam ochotę powiedzieć: Filip, ogarnij się trochę, bo życie nie jest portalem randkowym z opcją „idealna żona”. W późniejszych scenach trochę zyskał w moich oczach, szczególnie kiedy sytuacja robi się naprawdę poważna. Mimo to brakowało mi w nim większej wyrazistości. Ale może właśnie taki miał być. Nie każdy bohater musi być charyzmatycznym mężczyzną z książkowej okładki. Filip jest bardziej zwyczajny, może trochę nieporadny, trochę marzycielski. I przez to pasuje do tej kamienicy oraz całego świata „Prażeński”. Tutaj nikt nie jest całkiem idealny. Ludzie mają swoje problemy, tajemnice, kłopoty finansowe, uczuciowe, rodzinne. Czasem zachowują się dobrze, czasem głupio. Jak w życiu.

Najbardziej jednak zostanie ze mną Praga. To brzmi banalnie, ale naprawdę mam wrażenie, że autorka potraktowała tę dzielnicę jak pełnoprawną bohaterkę. Nie wybieliła jej. Nie zrobiła z niej modnej, kolorowej przestrzeni idealnej do zdjęć. Są tu sypiące się kamienice, zmienione nazwy ulic, trudne historie własnościowe, ludzie z przeszłością i miejsca, które pamiętają więcej, niż chciałyby powiedzieć. A jednocześnie jest w tym wszystkim dużo przywiązania, autentyczności i charakteru.

Momentami „Prażeńka” przypominała mi literacki przewodnik, ale taki bez suchego wyliczania atrakcji. Raczej przewodnik po emocjach miasta. Po tym, co zostało w murach, w nazwach ulic, w rodzinnych historiach. I może właśnie dlatego po lekturze miałam ochotę pojechać na Pragę, przejść się bez konkretnego celu, zajrzeć na podwórka i zobaczyć, czy gdzieś nie znajdę klimatu podobnego do tego z książki.

Nie jest to powieść bez wad. Czasem wątki są tylko zarysowane, czasem chciałabym dłużej pobyć przy danej postaci albo lepiej poznać jej dalsze losy. Niektóre rozwiązania są przewidywalne. Ale całość ma w sobie coś miłego, spokojnego i ważnego. To książka, którą można podsunąć zarówno dorosłej czytelniczce, jak i nastolatce. Zwłaszcza komuś, kto lubi historie o miejscach, rodzinnych pamiętnikach i odkrywaniu tego, co zostało ukryte tuż obok.

„Prażeńka” przypomina, że historia nie zawsze mieszka w muzeach. Czasem siedzi na dnie szuflady, w starym zeszycie, w opowieści babci albo w kamienicy, obok której przechodzimy codziennie i nawet nie zastanawiamy się, kto mieszkał tam przed nami. I właśnie za to ją polubiłam. 📖