Pani Dalloway

Doświadczenie czytania Pani Dalloway przypomina bycie sztuką bagażu na taśmie na lotnisku, przesuwającym się leniwie przez tłum pasażerów — mijając ich, obchodząc, wracając — z tą dodatkową zaletą, że możemy czytać ich myśli, gdy przechodzą obok: ten sprawdza swój rozkład lotów, tamten kłóci się z żoną, a jeszcze inna osoba zmaga się z wózkiem, wpadając na tych, którzy się kłócą i sprawdzają. Przez większość czasu przejazd jest płynny, ponieważ Woolf z łatwością przechodzi z jednej świadomości do drugiej. Ale czasami mam wrażenie, że spadam z tej taśmy. Czy to z powodu moich własnych ograniczeń, czy też styl Woolf, przypominający sen, sam z siebie wciąga mnie w moje własne błądzenia – tego nie wiem. Wiem natomiast, że wysiłek, by znów wskoczyć na jej taśmę, zostaje sowicie wynagrodzony.
Krótko mówiąc, ta powieść zawiera jedne z najpiękniejszych zdań, jakie kiedykolwiek widziałem wydrukowane w e-inku (witaj w XXI wieku, pani D.). Choć zwykle nie cytuję długich fragmentów w recenzjach na Goodreads, tym razem muszę to zrobić, by pokazać, o co mi chodzi. Czy zdarzyło Ci się kiedyś mieć głowę tak zaprzątniętą „różnymi sprawami”, że przypadkowy komentarz wywołał w Tobie dziwne uczucie niepokoju — takie wrażenie, że coś jest nie w porządku? Jakby Twoja podświadomość coś wychwyciła, zanim Twoja świadoma część zdążyła to przetworzyć? Mnie zdarza się to często, i to uczucie nie znika, dopóki nie poświęcę czasu, by zastanowić się, co je wywołało.
Dlaczego komentarze Petera o tym, że jest „idealną gospodynią”, tak bardzo ją bolą? Pani Dalloway często powtarza, że ma szczęście, iż wyszła za mężczyznę, który pozwala jej być niezależną, i że cieszy się, że uniknęła katastrofalnego małżeństwa z kimś, kto by ją zdusił. Ale dla mnie to tylko racjonalizacje jej decyzji, by wybrać mężczyznę, z którym nie dzieli głębokiej intymności, jaką mogła mieć z kimś innym. W pewnym sensie jej przyjęcia zastąpiły tę intymność — ale jest to intymność na jej warunkach: może cieszyć się towarzystwem ludzi z wyższych sfer, zachowując przy tym bezpieczny dystans, by nie pozwolić im poznać siebie zbyt dobrze. Kiedy więc Peter delikatnie drwi z jej przyjęć, irytuje ją to, ponieważ zmusza ją do ponownej konfrontacji z wyrzeczeniami, jakie musiała ponieść, by żyć tak, jak teraz żyje.
Kolejnym godnym uwagi aspektem stylu Woolf jest jej trafny opis zespołu stresu pourazowego (PTSD). PTSD oficjalnie uznano dopiero w latach 70., a choć już w latach 40. opisywano symptomy wśród weteranów II wojny światowej jako „zaburzenia psychiczne”, fakt, że Woolf zajmowała się tym tematem już w 1925 roku, jest niezwykle znaczący. W tamtych czasach „wstrząs bojowy” oznaczał po prostu „wyczerpanie”, jakby weterani Wielkiej Wojny byli najwyżej tak zmęczeni jak Britney Spears po kilku zbyt szalonych nocach. W tym kontekście Septimus to postać naprawdę tragiczna — ofiara czasu i miejsca, które nie miały narzędzi, by mu pomóc. Jego cierpienie psychiczne w pewien sposób odbija też cierpienie niepowiązanej z nim Pani Dalloway. Choć ich ścieżki krzyżują się jedynie w symboliczny sposób, Clarissa i Septimus mają wiele wspólnego. Oboje zmagają się z pogodzeniem życia wewnętrznego z potrzebą przynależności społecznej, oboje tłumią swoje emocje kosztem relacji z innymi, i oboje muszą podjąć trudne decyzje (choć o zupełnie innych konsekwencjach) dotyczące własnej przyszłości.