Matką już byłam

Są książki, przy których nie da się wygodnie powiedzieć: „ja bym na miejscu bohaterki zrobiła inaczej”. Przy „Matką już byłam” też najpierw tak miałam. Czytałam o Oli, która nie chce dzieci, i w pewnym momencie zaczęłam się z nią wewnętrznie spierać. No bo przecież wiele osób wychowuje młodsze rodzeństwo, pomaga rodzicom, dźwiga obowiązki, których nie powinno dźwigać, i jakoś później nie przekreśla całego tematu macierzyństwa. Tylko że potem przyszła druga myśl, znacznie mniej wygodna: każdy ma inną granicę. To, co jednego człowieka zahartuje, drugiemu odbierze coś na lata. I chyba właśnie w tym miejscu ta powieść jest najmocniejsza, choć wcale nie bezbłędna.

Ola opowiada swoje życie jakby od końca. Zaczynamy w teraźniejszości, kiedy jest dorosłą kobietą, po rozwodzie, w nowej relacji, z tajemnicą, której nie umie do końca nazwać. Później cofamy się krok po kroku. Do decyzji, starych ran, rodzinnych oczekiwań, a w końcu do dzieciństwa. Ten pomysł był odważny i początkowo nawet mi odpowiadał, bo człowiek dostaje skutek, zanim pozna przyczynę. Patrzy na Olę i nie musi jej od razu rozumieć. Ma prawo się dziwić, irytować, zadawać pytania. Dopiero później poszczególne rzeczy zaczynają układać się w całość. Problem w tym, że im głębiej wstecz, tym ja sama trochę traciłam tempo. Początkowe epizody czytałam z zaciekawieniem, ale kolejne nie zawsze miały dla mnie tę samą siłę. Czasem coś zostało powiedziane zbyt wprost, czasem wracało w podobnej formie i miałam wrażenie, że książka krąży wokół emocji, zamiast zrobić krok dalej. A szkoda, bo temat bezdzietności, presji otoczenia i tego przekonania, że kobieta powinna przecież chcieć zostać matką, jest bardzo ważny. I nadal, niestety, potrafi wywołać w ludziach więcej bezczelności niż zwykłej empatii.

Najbardziej złościło mnie nie to, że Ola dokonuje takiego, a nie innego wyboru. Jej życie, jej ciało, jej decyzje. Złościło mnie to, jak łatwo inni uzurpują sobie prawo do oceniania. Rodzina, znajomi, partnerzy, ludzie, którzy często nie znają nawet połowy historii, a jednak potrafią rzucić pytanie lub uwagę, po której zostaje człowiekowi w głowie niepotrzebny ciężar. „Matką już byłam” pokazuje, że opieka nad młodszym rodzeństwem może zamienić się w coś znacznie większego niż pomoc w domu. Kiedy dziecko za wcześnie zaczyna być odpowiedzialne za inne dziecko, nie odbiera tego jak pięknej lekcji troski. Czasem odbiera mu się dzieciństwo. Autorka dotyka tu parentyfikacji, czyli sytuacji, w której dziecko przejmuje obowiązki i ciężar emocjonalny dorosłych. U Oli ten motyw jest podstawą całego późniejszego myślenia o macierzyństwie, choć chciałabym, żeby Brengos czasami zaufała czytelniczce bardziej i nie dopowiadała wszystkiego tak wyraźnie.

Czytało mi się łatwo, nawet w tych słabszych momentach. Forma bardziej przypomina wspomnienia albo pamiętnik niż klasyczną powieść, więc nie ma tu wielkiej fabularnej jazdy bez trzymanki. Jest raczej powolne odsłanianie kolejnych warstw. Wydanie ma duży, wyraźny druk, co naprawdę doceniam, bo przy wieczornym czytaniu nie musiałam mrużyć oczu ani odkładać książki po kilkunastu stronach. Tylko że po zamknięciu całości zostałam z poczuciem niedosytu. Kilka pytań, które dla mnie były istotne, nie dostało odpowiedzi albo zostało potraktowanych trochę za szybko. Nie chcę mówić, że to powieść zła, bo nie jest. Ma temat, ma emocje, ma momenty, w których naprawdę robi się ciężko i niewygodnie. Ale ma też niewykorzystane miejsca, jak rozmowa urwana akurat wtedy, kiedy człowiek zaczyna słuchać najuważniej. Mimo wszystko dobrze, że taka książka powstała. Nie po to, żeby kogokolwiek przekonać do macierzyństwa albo od niego odwieść, tylko po to, żeby przypomnieć, że cudzych wyborów nie powinno się oceniać bez znajomości historii, która za nimi stoi.