Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian

O tym, jak ważna jest Chińska Republika Ludowa dla architektury bezpieczeństwa na świecie, od dłuższego czasu przekonują w rodzimej debacie publicznej prof. Bogdan Góralczyk i prof. Michał Lubina. Znani i cenieni sinolodzy w Polsce to jedni z kilku autorów artykułów umieszczonych w publikacji pod tytułem „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam”.

W publikacji poświęconej największemu polskiemu sinologowi prof. Krzysztofowi Gawlikowskiemu prof. Bogdan Góralczyk przedstawia tekst zatytułowany „USA-Chiny. Nowy ład czy zimna wojna po pandemii?”. Wspomniany tekst wydał mi się interesujący z kilku powodów. Trudno uwierzyć, że żyjemy z Covid-19 już trzy lata. W chwili wybuchu pandemii amerykańską administracją kierował Donald Trump. Były prezydent Stanów Zjednoczonych otwarcie krytykował Chiny za prowadzenie laboratoriów chemicznych i biologicznych, sugerował nawet, że to brak środków bezpieczeństwa w jednym z nich spowodował emisję patogenów do przestrzeni publicznej. Co ciekawe, w lutym 2023 roku głośno było o tajnym raporcie Departamentu Energii USA, zgodnie z którym pandemię COVID-19 spowodował wyciek z chińskiego laboratorium. Prof. Bogdan Góralczyk, jeden z najbardziej znanych i cenionych współczesnych badaczy w zakresie historii, tradycji i kultury Państwa Środka, pozostaje zdania, że informacje wymieniane w przestrzeni publicznej pomiędzy Pekinem i Waszyngtonem od kilku lat pozostają przede wszystkim elementem wojny informacyjnej prowadzonej w oparach nowego, zimnowojennego ładu międzynarodowego. Nowe rozdanie w relacjach międzynarodowych miało nastąpić zdaniem polskiego uczonego mniej więcej na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku. Wówczas to Barack Obama ogłosił słynny „piwot na Pacyfik” w 2011 roku. Wróćmy jednak do artykułu prof. Bogdana Góralczyka przedstawionego w monografii „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” - autor zaczyna od omówienia poważnego wyzwania, jakim okazała się pandemia dla relacji pomiędzy USA a Chinami. W ciągu pierwszych miesięcy pandemii oba kraje pozostawały zaangażowane we wzajemne oskarżenia i krytykę z uwagi na odmienne strategie w walce z pandemią. Stany Zjednoczone oskarżały Chiny o brak skutecznych działań i lekceważenie zasad prowadzenia badań nad szczepionką. Poważnym problemem dla relacji na linii Waszyngton – Pekin zdaniem prof. Bogdana Góralczyka okazał się brak transparentności chińskich władz w zakresie ukrywania prawdziwych rozmiarów kryzysu i nieudzielania wystarczających informacji na temat wirusa. Z drugiej strony, Chiny oskarżały USA o wykorzystanie pandemii do celów politycznych, co jak wyjaśnia prof. Bogdan Góralczyk, naturalnie wpisywało się w szerszy kontekst napiętych relacji pomiędzy oboma krajami. Prof. Bogdan Góralczyk wyraża opinię, że pandemia COVID-19 wpłynęła na relacje między USA a Chinami w dwóch głównych aspektach: politycznym i gospodarczym. W kontekście politycznym autor zauważa, że pandemia spowodowała jeszcze większe zaostrzenie retoryki i konfrontacji między USA a Chinami, zwłaszcza ze strony mocno ekscentrycznego byłego prezydenta USA, Donalda Trumpa. Z drugiej strony, zmiana warty na Kapitolu i ustanowienie nowej administracji prezydenta Bidena otworzyło pewne możliwości na poprawę stosunków między Waszyngtonem i Pekinem. Publikacja „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam”, wydana nakładem wydawnictwa Dialog, ukazała się na polskim rynku wydawniczym w 2021 roku. Prof. Góralczyk nie miał jeszcze wtedy wiedzy na temat wydarzeń, które miały wstrząsnąć relacjami na linii Stany Zjednoczone – Chińska Republika Ludowa. Na początku sierpnia 2022 roku spikerka Izby Reprezentantów w amerykańskim Kongresie, Nancy Pelosi, udała się z wizytą na Tajwan, co było pierwszym od czterech dekad poważnym odejściem od tzw. Strategii Jednych Chin, konsekwentnie promowanej przez władze w Pekinie. W przeszłości władze Chińskiej Republiki Ludowej wielokrotnie podkreślały, że kluczową inicjatywą dla Pekinu w XXI wieku pozostaje zjednoczenie Chin kontynentalnych z Tajwanem. Jednocześnie pogłębione relacje polityczne, społeczne i gospodarcze pomiędzy rządem w Tajpej oraz administracją Joe Bidena wyraźnie wskazują, że to Tajwan, a nie Ukraina, jest dziś najbardziej zapalnym punktem na świecie. To jednak dygresja związana z odpowiedzią na pytanie zadane w artykule prof. Bogdana Góralczyka pod tytułem „USA-Chiny. Nowy ład czy zimna wojna po pandemii?”. Tekst jest ciekawy i angażujący, jednak odpowiedź na tytułowe pytanie po roku od premiery książki „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” wydaje się nie pozostawiać złudzeń, że świat w przyszłości czeka militarna konfrontacja dwóch wielkich mocarstw. 

Książka „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” została wydana na cześć prof. Krzysztofa Gawlikowskiego. To zbiór interesujących i mocno nieoczywistych tematów omówionych przez najważniejszych sinologów i specjalistów do spraw stosunków międzynarodowych w obszarze Azji Wschodniej. Cenna i wartościowa lekcja zarówno dla osób zainteresowanych Państwem Środka, jak i tych czytelników, którzy wciąż uważają Chiny za kraj egzotyczny, położony gdzieś na końcu świata. Książka „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” to świetny pomysł na prezent! Sam otrzymałem monografię z okazji urodzin. Twarda i solidna obwoluta publikacji prezentuje się imponująco w domowej bibliotece! :-) 

Chiny jako alternatywa dla zachodniego świata liberalnych wartości? Pekin coraz częściej podkreśla swoją rolę w stosunkach międzynarodowych, a nie dalej jak wczoraj ogłoszono kolejną ważną dla światowego bezpieczeństwa inicjatywę. Chodzi o porozumienie zawarte pomiędzy Arabią Saudyjską oraz Iranem w przedmiocie pokojowego rozwiązywania sporów pomiędzy oboma krajami. Uwielbiam podobne komunikaty przy okazji spotkań wielkich mocarstw. Zazwyczaj nie mają żadnej wartości, a pod okrągłymi słowami kryją się uzgodnienia w kwestiach geopolitycznej rozgrywki prowadzonej na szczytach władzy. Co ciekawe, USA oceniły porozumienie między Iranem i Arabią Saudyjską jako krok w dobrą stronę, choć w opinii komentatorów może to być tylko dobra mina do złej gry. Wpływy Pekinu kosztem Waszyngtonu w regionie Bliskiego Wschodu to nowa ofensywa Państwa Środka, związana z PR-ową porażką przy okazji toczącego się konfliktu na Ukrainie, gdzie Chiny otwarcie wspierają Federację Rosyjską w dążeniu do podporządkowania sobie Ukrainy. Szczegółową genezę takiego zachowania chińskich decydentów omawiają autorzy tekstów zebranych w monografii pod tytułem „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam”. Wśród nazwisk obecnych w publikacji znajdują się m.in. Teresa Łozińska czy prof. Michał Lubina. Autorzy szczegółowo przedstawiają m.in. problematykę Tajwanu i znaczenie niewielkiej wyspy na Morzu Południowochińskim dla polityki „Jednych Chin” w doktrynie realizowanej przez przywódcę ChRL, Xi Jinpinga.

Na polskim rynku literatury popularnej nie ma zbyt wiele pozycji poświęconych tradycji i kulturze Chin. Jak wyjaśnia prof. Michał Lubina, Chiny to w gruncie rzeczy są nie tyle państwem w zachodnim rozumieniu tego słowa, ile starożytną cywilizacją. Zrozumienie owego faktu wydaje się kluczowe dla oceny znaczenia współczesnych Chin w relacjach międzynarodowych. Jedną z rzeczy, które szczególnie zapadły mi w pamięć podczas lektury książki „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” jest fakt, że kultura i tradycja chińska przez wieki stanowiła punkt odniesienia dla życia i śmierci ludzi zamieszkujących w regionie Azji Wschodniej i Południowej. Nauka konfucjańska wyznaczała bieg wydarzeń zarówno na niwie politycznej, jak i społecznej, a przybysze zza wielkiej wody często tego nie rozumieli i w oczach Chińczyków pozostawali barbarzyńcami. To ważne, ponieważ jak wyjaśniają autorzy artykułów związanych z tradycją chińskiej kultury, jeszcze w połowie XIX wieku Państwo Środka wydawało się hegemonem w regionie zachodniego Pacyfiku. Wszystko zmieniło się, kiedy na Morzu Południowochińskim pojawiły się „Czarne okręty”, jak określano przybyszów z Wielkiej Brytanii, Francji czy Stanów Zjednoczonych. Przewaga technologiczna oraz idąca z nią w parze buta i arogancja europejskich kupców szybko rzuciła na kolana chińskiego smoka. Jak opisuje Marta Tomczak w artykule „Prawna ochrona dziedzictwa kultury w Chińskiej Republice Ludowej – zarys zagadnienia”, odwołanie do tamtych wydarzeń w aktualnym dyskursie debaty publicznej pozostaje silnie nacechowane nacjonalizmem, łatwym do podsycania z uwagi na „Stulecie upokorzeń” w Chińskiej Republice Ludowej. Termin ten na stałe wszedł do lokalnej nomenklatury związanej z podsumowaniem okresu poważnego odwrotu chińskiej cywilizacji. Ten okres, jak przekonuje autorka, zakończył się w połowie XX wieku, a od tamtej pory władze w Pekinie regularnie obejmują prawną ochroną pamięć o dziedzictwie kulturowym w Państwie Środka z minionych wieków.

Publikacja pod tytułem „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam” to zbiór fantastycznych felietonów opisujących Chiny z perspektywy osób, które, jak profesor Krzysztof Gawlikowski, poświęciły całe życie zawodowe dla zrozumienia kultury i tradycji tego tajemniczego kraju. Sporym atutem książki w moich oczach wydał się trzeci rozdział, nawiązujący do relacji Pekinu ze stolicami innych ważnych państw w regionie Azji Południowo-Wschodniej. O tym, że Chiny dążą do podporządkowania sobie Tajwanu, mniej więcej wiadomo, jednak opisy skomplikowanych zależności pomiędzy Państwem Środka a Wietnamem, Birmą czy Półwyspem Koreańskim mocno mnie zaskoczyły. Okazuje się, że gdyby dosłownie czytać komunikaty chińskich decydentów, Pekin pragnie odbudowania chińskiej strefy wpływów sprzed kilku wieków, a to spowodowałoby, że w regionie Azji oprócz Chin byłaby tylko.... Rosja. Jak wyjaśniają autorzy artykułów w książce „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam”, w przeszłości ekspansjonizm chiński zamykał się Syberią na północy i Indiami na południu. Między tymi skrajnościami istniała najstarsza cywilizacja na świecie, która obecnie dysponuje skutecznymi narzędziami, aby upomnieć się o swoje. Czy Chiny zdominują świat kosztem USA? Odpowiedź na to pytanie kryje się gdzieś między artykułami w książce „Chiny i Azja Wschodnia. Dziedzictwo w obliczu przemian. Profesor Krzysztof Gawlikowski in memoriam”.