Zawód spadkobierca

Nie jestem pewien, czy młodsi czytelnicy poczują ten sam rodzaj przyjemności, ale ja po kilku stronach miałem w głowie konkretny zestaw obrazków: migające MTV, magnetowid przewijający kasetę z tym irytującym bzyczeniem, ławka pod blokiem i człowiek, który wraca do domu dopiero wtedy, gdy mama wychyli się przez okno po raz trzeci. Nie „wyśle wiadomość”, nie zadzwoni, tylko krzyknie z góry, że kolacja stygnie. „Zawód spadkobierca” działa właśnie na takim paliwie. Nie udaje kroniki lat dziewięćdziesiątych i całe szczęście, bo gdyby zaczęła mi wykładać o transformacji, przemianach społecznych i symbolice dresu, odłożyłbym ją obok encyklopedii. Kowalewska bierze klimat tamtych czasów, wrzuca w środek Maćka oraz jego kumpli i pozwala im robić to, co wychodzi im najlepiej, czyli pakować się w sytuacje tak głupie, że na końcu i tak trzeba ratować się poczuciem humoru.

Maciek żyje sobie dość wygodnie dzięki regularnym pieniądzom od wuja z Ameryki. Człowiek ma system, który sam bym nazwał strategią finansową typu „jakoś to będzie”, ale dopóki przelew przychodzi, nie ma powodu zadawać trudnych pytań. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy wuj umiera, a rodzinny dopływ gotówki zostaje odcięty. I co robi normalny człowiek? Szuka pracy, ogranicza wydatki, może wypełnia CV. Co robi Maciek? Oczywiście zbiera ekipę i rusza odzyskiwać to, co według niego powinno dalej do niego należeć. Plan idealny. Tak idealny, że od razu wiadomo, iż za chwilę wydarzy się coś, po czym nikt nie będzie mógł powiedzieć, że to był zwykły wyjazd.

Nie będę ukrywał, początek był dla mnie trochę jak wejście do knajpy, w której wszyscy już się znają i mówią własnym kodem. Dużo dialogów, mało tłumaczenia, kim jest kto i dlaczego akurat teraz ktoś rzuca tekstem o czymś kompletnie absurdalnym. Przez chwilę zastanawiałem się, czy ja czegoś nie przegapiłem. Potem jednak załapałem rytm i już poszło. Tu nie czyta się dla misternie zbudowanego realizmu ani dla perfekcyjnie poukładanej fabuły. Czyta się dla głosu Maćka. Ten gość potrafi spojrzeć na talerz z owocami morza i zrobić z tego relację z wojny. Potrafi spotkać podejrzanych typów na ulicy, spanikować, a jednocześnie komentować wszystko w głowie tak, jakby prowadził program rozrywkowy po trzech nieprzespanych nocach. Ma w sobie coś z bohatera, którego rozsądny człowiek omijałby szerokim łukiem, ale jako narrator jest świetny, bo nawet jego własne porażki nie są nudne.

Mariusz i Sylwek dobrze tę całość równoważą. Jeden wygląda jak człowiek, z którym lepiej nie wdawać się w spór o kolejkę do kasy, ale w gruncie rzeczy okazuje się lojalnym kumplem. Drugi jest cichszy, bardziej wycofany, trochę z innej planety. Razem tworzą paczkę, która w latach dziewięćdziesiątych mogłaby spokojnie okupować osiedlową ławkę, debatować o muzyce, kobietach, pieniądzach i rzeczach, o których nie ma pojęcia, a i tak mieć na każdy temat bardzo konkretne zdanie. To nie są bohaterowie wzorcowi. Na szczęście. Maciek bywa egoistą, czasami ma logikę człowieka, który najpierw skacze do basenu, a dopiero później sprawdza, czy jest w nim woda. Mimo to ich przyjaźń wypadła prawdziwie. Taka od docinania sobie bez litości, ale też od pojawienia się wtedy, gdy sytuacja zaczyna wyglądać naprawdę źle.

Humor jest tu mocny, czasami ordynarny, czasem celowo infantylny, a czasem tak odklejony, że nie wiedziałem, czy autorce właśnie udało się mnie rozbawić, czy powinienem przeprosić własną wyobraźnię. Bitwy na kury, „zdechł pies”, Scottie Pippen jako autorytet życiowy, wyjazdy, pomylone tropy i kolejne genialne pomysły, które od początku pachną katastrofą. To jest ten rodzaj książki, przy której można się uśmiechać pod nosem, ale trzeba zaakceptować jej język i przerysowanie. Gdy ktoś szuka subtelnej, eleganckiej komedii, raczej nie tu. Tu bywa głośno, brudno, absurdalnie, nierówno, lecz właśnie to pasuje do świata Maćka.

Doceniam też, że pod tym całym wygłupem siedzi nostalgia, ale bez rzewnego wzdychania, że kiedyś to było, a teraz nie ma. Jest raczej przypomnienie, że dorastanie nie zawsze wyglądało jak na zdjęciach z rodzinnego albumu. Czasem oznaczało nudę, głupie zakłady, pierwsze porażki, kumpli, którzy wydawali się ważniejsi od wszystkiego, i tę charakterystyczną pewność, że człowiek ma jeszcze nieskończenie wiele czasu na ogarnięcie życia. Maciek dostaje od rzeczywistości kilka mocniejszych sygnałów, że ten czas jednak nie stoi w miejscu. I dobrze, bo dzięki temu powieść nie zostaje tylko serią skeczów.

Nie jest to książka idealna. Czasem chciałem, żeby Kowalewska dała akcji trochę oddechu, bo kolejne żarty i zwroty potrafią się na siebie nałożyć. Kilka epizodów można byłoby skrócić, a niektóre postacie poboczne zostają bardziej zabawnym obrazkiem niż kimś, kogo faktycznie poznajemy. Ale to drobiazgi, które nie zepsuły mi lektury. „Zawód spadkobierca” ma 344 strony, lecz w odbiorze bardziej przypomina opowieść zasłyszaną od kumpla, który przyszedł na spotkanie i nie potrafi powiedzieć jednej rzeczy bez pięciu dygresji. Nie zawsze wiadomo, czy wszystko wydarzyło się dokładnie tak, jak opowiada, ale słucha się go zbyt dobrze, żeby przerywać.