Sami sobie nigdy

Przyznam, że zaczynałam tę książkę bez wielkiego nastawienia. Krótka powieść, niecałe trzysta stron, więc pomyślałam sobie: dobrze, przeczytam szybko, pewnie będzie to jedna z tych historii poruszających ważne tematy, ale trochę podanych wprost. A potem nagle zorientowałam się, że czytam wolniej. Nie dlatego, że akcja się wlecze, tylko dlatego, że niektórych fragmentów nie miałam ochoty tak po prostu zostawić za sobą. Zwłaszcza tych dotyczących bezradności. Takiej zwykłej, nieefektownej, codziennej. Kiedy człowiek jest chory, ma problemy z pieniędzmi, rodziną, własną głową albo zwyczajnie nie ma już siły dalej udawać, że wszystko gra.

Anna M. Brengos nie robi tu z bohaterów wielkich postaci. Nie dostajemy ludzi wyjątkowych, pięknych, genialnych i od razu gotowych na przemianę życia. Są za to mieszkańcy kamienicy, czy bloku, których można byłoby spotkać wszędzie. Kobieta z poważnymi problemami zdrowotnymi, zostawiona w trudnym momencie przez partnera. Mężczyzna, który walczy o córkę i próbuje stworzyć jej choć odrobinę bezpiecznej codzienności. Dziecko, które widzi oraz rozumie więcej, niż dorośli chcieliby dopuścić do siebie. Są też inni, trochę bliżsi, trochę dalsi, obecni w tle, ale jednak ważni. Bardzo podobał mi się zabieg z bezimiennością postaci. Początkowo miałam z tym drobny problem, bo ja jednak lubię wiedzieć, kto jest kim, lubię przywiązać się do imienia, jakoś sobie tę osobę osadzić w głowie. Tutaj autorka odbiera nam ten komfort. Bohaterowie są „nią”, „nim”, „dzieckiem”, „tatusiem”, „mamusią”, sąsiadką. I nagle to zaczyna działać. Bo czy ich imiona cokolwiek by zmieniły? Przecież podobne historie mogłyby dotyczyć pani z parteru, faceta z mieszkania obok albo tej pary, która zawsze mówi tylko szybkie „dzień dobry” i natychmiast znika za drzwiami. Najmocniej wybrzmiał dla mnie wątek dziecka. Nie będę wchodzić w szczegóły, bo szkoda odbierać komuś samodzielne odkrywanie tej historii, ale naprawdę trudno przejść obok niego obojętnie. Dziecięca perspektywa potrafi boleć bardziej niż opis najgłośniejszej awantury. Dziecko nie zawsze umie nazwać przemoc, uzależnienie czy strach. Ono je po prostu czuje. Czasem zadaje niewygodne pytanie, czasem próbuje sobie racjonalnie wyjaśnić sytuację po swojemu, a czasem chce tylko, żeby rodzice przestali być źli. To były dla mnie fragmenty, przy których robiło się naprawdę ciężko.

Nie znaczy to jednak, że cała książka opiera się wyłącznie na przygnębieniu. Jest w niej też potrzeba bliskości, taka bardzo ludzka. Potrzeba, żeby ktoś zapytał, czy wszystko w porządku, i nie odszedł od razu, gdy usłyszy automatyczne „tak”. Żeby ktoś nie potraktował cudzej krzywdy jako hałasu za ścianą. Brengos pokazuje, jak łatwo jest żyć obok siebie i wcale się nie znać. Wiele osób mieszka w blokach latami, wie, kto pali na balkonie, kto trzaska drzwiami, kto wraca późno z pracy i kto zbyt głośno słucha telewizji. Tyle że nie wie, kto płacze nocami, kto boi się wrócić do domu albo kto od tygodni nie ma z kim normalnie porozmawiać.

Może właśnie to jest najbardziej niewygodne w „Sami sobie nigdy”. Nie pozwala czytać z poczuciem, że problemy dotyczą wyłącznie jakichś anonimowych, odległych ludzi. Zmusza do myślenia o własnym otoczeniu. O tym, ile razy słyszałam czyjąś kłótnię i uznałam, że pewnie zaraz ucichnie. Ile razy mijałam kogoś, kto wyglądał na kompletnie wyczerpanego, i nawet nie pomyślałam, że to może być coś więcej niż gorszy dzień. Oczywiście nie chodzi o to, żeby teraz kontrolować wszystkich sąsiadów. Bardziej o zwykłą uważność. O to, że czasem „dzień dobry” i jedno dodatkowe pytanie mogą mieć większą wagę, niż nam się wydaje.

Nie wszystko czytało mi się idealnie. Były miejsca, gdzie miałam wrażenie, że emocje zostały podane trochę za mocno, prawie wprost, zamiast pozwolić czytelnikowi samemu do nich dojść. Zdarzyły się też literówki, które wyłapałam i które od czasu do czasu wybijały mnie z rytmu. Nie zrujnowały odbioru, ale szkoda, bo taka książka zasługiwałaby na bardzo staranne dopracowanie redakcyjne. Mimo tego nie odłożyłam jej ani razu z myślą, że muszę zrobić sobie przerwę. Byłam po prostu ciekawa, dokąd autorka doprowadzi tych ludzi i czy komukolwiek uda się wyrwać z własnego małego piekła.

A zakończenie? Zakończenie zostawiło mnie ze specyficznym uczuciem. Nie powiedziałabym, że jest to typowy zwrot akcji, po którym nagle chce się krzyczeć: „niemożliwe!”. Raczej taki moment, kiedy zamyka się książkę i siedzi chwilę bez ruchu, bo ostatnie zdania dopowiadają coś, co wcześniej wisiało w powietrzu. Dla mnie było mocne. Może nie każdy odbierze je tak samo, ale dobrze współgra z tytułem, który po lekturze przestaje być tylko zgrabnym zdaniem na okładce.

„Sami sobie nigdy” nie jest książką do przeczytania dla czystej rozrywki, choć czyta się ją sprawnie. To raczej historia, po której coś zostaje pod żebrami. Trochę złość, trochę smutek, trochę refleksja nad tym, jak wygodnie jest powiedzieć: nie chcę się mieszać. Krótka forma wcale nie oznacza tu małego ciężaru. Właściwie mam wrażenie, że gdyby ta powieść była rozwleczona na sześćset stron, straciłaby sporą część swojej siły. Tu wszystko jest skondensowane, czasem aż za blisko, a przez to trudno przejść obojętnie. Nie jest perfekcyjna, ale jest potrzebna. I chyba właśnie dlatego będę ją pamiętać.