Rzeczpospolita Obojga Narodów Dzieje Agonii

"Dzieje agonii", trzecia część trylogii "Rzeczpospolita Obojga Narodów", wydana w 1972 roku, przedstawia wydarzenia z lat 1696-1795, które były kluczowe dla historii Polski. Te stulecie to czas stopniowego upadku państwowości, na który ogromny wpływ miało panowanie Augusta II Mocnego (1697-1706, 1709-1733) oraz jego syna, Augusta III (1733-1763), należących do saskiej dynastii Wettinów. Okres ten przerywały krótkie rządy Stanisława Leszczyńskiego (1704-1709 i 1733-1736). Rosja skutecznie wykorzystywała konflikty wewnętrzne i słabość polskich instytucji, by zapobiegać reformom, czego efektem była sytuacja w Rzeczypospolitej, nad którą czuwała.Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795), uznawanego za reformatora dążącego do wzmocnienia kraju, rozpoczęło okres burzliwych zmian, który przyniósł jednak więcej zagrożeń niż pożytku. Skutkiem konfederacji barskiej (1768-1772) był pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej między Rosję, Prusy a Austrię. Późniejsze wysiłki naprawcze zostały zniweczone przez konfederację targowicką (1792) i rosyjską interwencję, prowadząc do drugiego rozbioru. Po klęsce powstania kościuszkowskiego (1794) doszło do trzeciego rozbioru, abdykacji króla w 1795 roku i utraty państwowości na ponad sto lat.Paweł Jasienica zauważa, że kluczowe dla upadku były błędy przeszłości. Zwraca uwagę, że od czasów wygaśnięcia dynastii Piastów do rządów Stanisława Augusta, interesy władzy i narodu często stały wobec siebie w opozycji, a niekiedy były wręcz w ostrym konflikcie.