Leonardo da Vinci

Najdłużej zatrzymałem się nie przy „Mona Lisie”, lecz przy pytaniu, po co Leonardo przyglądał się wirom na wodzie. Patrzył, rysował, wracał do obserwacji. Walter Isaacson umie sprawić, że czytelnik na chwilę przejmuje jego ciekawość. Zamknąłem książkę i przez moment sam patrzyłem uważniej na rzeczy, które zwykle mijam bez zastanowienia. To chyba największa zaleta tej biografii.

„Leonardo da Vinci” jest opowieścią o człowieku, który zostawił po sobie mnóstwo zapisanych i zarysowanych stron, ale niewiele bezpośrednich zwierzeń. To ważna różnica. Isaacson ma dostęp do myśli Leonarda o wodzie, ciele, świetle czy ruchu ptaków; znacznie trudniej mu powiedzieć, co Leonardo czuł po trudnym dniu albo jak sam rozumiał własne relacje z ludźmi. Dlatego zamiast udawać, że zna jego wnętrze, autor często przygląda się temu, na co Leonardo patrzył i jak próbował to zrozumieć. Gdy o tym pamięta, książka jest znakomita. Najbardziej lubiłem podczas lektury chwile, w których temat jednego rozdziału jakby przelewał się do następnego. Obserwacja wody pomaga pomyśleć o ruchu włosów na obrazie. Zainteresowanie anatomią zmienia sposób rysowania dłoni czy twarzy. Leonardo nie zamykał notatnika z napisem „badania”, żeby otworzyć drugi, oznaczony „malarstwo”. Isaacson dobrze pokazuje, że dla niego była to jedna, nieustannie rozrastająca się praca. To ciekawsze niż powtarzanie, że był „człowiekiem renesansu”, bo pozwala zobaczyć, co ten wyświechtany zwrot oznaczał w praktyce. Jest w tej książce również coś pocieszającego, choć nie zamierzam wyciągać z niej lekcji o produktywności. Leonardo rozpoczynał nowe przedsięwzięcia, zanim kończył stare. Zostawił projekty, których nie doprowadził do końca. Isaacson opisuje to bez odbierania mu talentu, a mnie spodobało się właśnie to tarcie między ogromną wyobraźnią a ograniczonym czasem i cierpliwością. Niedokończona praca nie zawsze jest romantycznym śladem geniuszu; czasami pozostaje po prostu niedokończona. Można podziwiać Leonarda i jednocześnie rozumieć zniecierpliwienie kogoś, kto czekał na zamówione dzieło. Przy opisach obrazów zdarzało mi się natomiast tracić zaufanie do tonu autora. Isaacson potrafi świetnie skierować uwagę na detal, którego sam bym nie zauważył, po czym o krok za daleko poprowadzić jego interpretację. Kiedy książka mówi o obserwacji światła lub anatomii, chętnie podążam za wywodem. Kiedy z podobną pewnością próbuje wyczytać z obrazu stan ducha Leonarda, zaczynam się opierać. Notatniki są bogatym źródłem, ale nie dają swobodnego dostępu do jego prywatnych uczuć. Ta granica bywa w biografii niewyraźna i warto czytać uważnie tam, gdzie opis dzieła przechodzi w domysł o człowieku.

Nie jest to też książka, przez którą najlepiej przebiegać w pośpiechu. Sam kilka razy odkładałem ją, żeby wrócić do reprodukcji i sprawdzić, o jakim szczególe właściwie pisze Isaacson. Szczegółowe omówienia malarstwa mogą znużyć kogoś, kto przychodzi wyłącznie po historię wynalazków. Z kolei czytelnik zainteresowany wyłącznie obrazami będzie musiał spędzić sporo czasu przy anatomii, geometrii i projektach maszyn. Mnie ta zmienność odpowiadała. Miałem wrażenie, że książka trochę wymusza sposób czytania zgodny ze swoim bohaterem: trzeba pozwolić uwadze skręcić za tematem, który na początku wydawał się poboczny. Nie wyszedłem z lektury z poczuciem, że „poznałem prawdziwego Leonarda”. Brzmi to jak zbyt duża obietnica wobec człowieka, którego dzieli od nas tyle czasu i który mimo tysięcy stron notatek nie zostawił prostego przewodnika po własnym życiu wewnętrznym. Wyszedłem za to z lepszym rozumieniem, dlaczego jego obrazy i zapiski warto oglądać razem. Isaacson jest najciekawszy wtedy, gdy nie stawia Leonarda na piedestale, tylko pochyla się nad kartką wraz z nim i pyta: dlaczego ten człowiek uznał właśnie to za warte zapisania?

Polecam tę biografię osobom, które lubią zatrzymać się przy obrazie dłużej, niż planowały, i którym nie przeszkadza, że opowieść o jednym życiu będzie co chwilę skręcać w stronę zupełnie innej dziedziny. Nie każda interpretacja Isaacsona mnie przekonała. Za to jego książka sprawiła, że szkic, który kiedyś uznałbym za poboczną ciekawostkę, zaczął wyglądać jak początek czegoś ważnego.