Rysio Snajper

Czytanie Vonneguta jest jak wchodzenie do labiryntu luster - wiesz, że wszystko będzie zniekształcone, wyolbrzymione i przekręcone, ale właśnie dlatego tam wchodzisz. I „Rysio Snajper” nie jest wyjątkiem. To książka, która na pierwszy rzut oka wydaje się zwodniczo prosta: historia Rudy'ego Waltza, mężczyzny, którego całe życie zostało przyćmione przez jeden moment - tragiczny wypadek, kiedy jako dziecko strzela z karabinu i nieświadomie zabija ciężarną kobietę. Ale, jak zawsze u Vonneguta, prawdziwa historia nie dotyczy tego, co się dzieje, ale tego, jak jest opowiadana i co to oznacza w szerszym, absurdalnym spojrzeniu na życie. 

To klasyczny Vonnegut: mroczny, zabawny, tragiczny i pełen kąśliwych komentarzy społecznych. Ale ta książka różni się od niektórych innych jego dzieł. Brakuje w niej jawnych elementów science fiction, jak na przykład w „Rzeźni numer pięć”, ale wciąż bawi się pamięcią, czasem i przeznaczeniem w sposób, który sprawia, że kwestionujesz wszystko. Powieść cofa się w czasie, malując fragmentaryczny portret życia Rudy'ego - człowieka, który nigdy tak naprawdę nie żył, a raczej trwał. Jego oczami widzimy świat, który jest zarówno absurdalny, jak i przejmująco obojętny. 

Historię Rudy'ego definiuje wypadek - jedno bezmyślne działanie, które czyni go zabójcą na całe życie. Ale czy naprawdę jest winny? Był tylko dzieckiem. Jego rodzice - pochłonięci sobą, oderwani i całkowicie niezainteresowani rzeczywistością - z pewnością nie postrzegają tego jako decydującego wydarzenia. Nawet społeczeństwo idzie naprzód. A jednak Rudy nigdy tego nie robi. 

Vonnegut pięknie bawi się tym pomysłem, nigdy nie pozwalając nam zadomowić się w wygodnej odpowiedzi. Jest pewna ironia w tym, jak niewielki wpływ na swoje życie ma Rudy - definiuje go coś, co zrobił, mimo że tak naprawdę nigdy niczego nie wybiera. Dryfuje przez egzystencję, odrętwiały, oderwany, bierny obserwator własnego losu. A jednak nie użala się nad sobą. Po prostu... świadomy. Widzi absurdalność swojej sytuacji, ale widzi też, że samo życie jest absurdalne. I może to jest prawdziwa tragedia w tej książce - nie to, że życie Rudy'ego jest zrujnowane, ale to, że tak naprawdę nigdy nie miał szansy. 

Jest coś wyjątkowego u Vonneguta w tym, że bierze historię przypadkowego zabójstwa i czyni ją mrocznie zabawną. Robi to za pomocą swoich zwykłych sztuczek: ostrej, minimalistycznej prozy, dowcipnego, rzeczowego stylu narracji i umiejętności podkreślania dziwacznych sprzeczności ludzkiego zachowania. Sprawia, że się śmiejemy, a potem czujemy się winni, że się śmiejemy. Następnie sprawia, że zastanawiamy się, dlaczego w ogóle czuliśmy się winni. 

Weźmy na przykład sposób, w jaki traktuje kobietę zabitą przez Rudy'ego. Vonnegut nie tylko przedstawia to jako bezsensowną tragedię. Wręcz naśmiewa się z całej idei przeznaczenia i odpowiedzialności, posuwając się nawet do sugestii, że była to w pewnym sensie *jej* wina - ponieważ sprzątała w wakacje, kiedy powinna była odpoczywać. To absurdalna, bezduszna myśl - ale podkreśla też przypadkowość życia. W świecie Vonneguta tragedia jest tak samo arbitralna jak komedia. 

Rudy jest nie tylko człowiekiem zdefiniowanym przez pojedynczy błąd - jest także produktem swojego środowiska. Jego rodzice to ludzie, którzy dryfują przez życie bez żadnego prawdziwego celu. Jego ojciec, nieudany artysta, ma urojenia w najwspanialszy sposób, przekonany o własnym geniuszu, mimo że nie ma żadnych prawdziwych osiągnięć. Jego matka jest równie oderwana od rzeczywistości, żyjąc w świecie przyjęć koktajlowych i wspinaczki społecznej. Razem tworzą atmosferę, w której Rudy nigdy nie jest naprawdę widziany - gdzie jest niewiele więcej niż refleksją we własnym życiu. 

„Rysiu Snajper” nie jest najsłynniejszą powieścią Vonneguta. Nie ma w niej podróżującego w czasie dziwactwa, wielkiej satyry sci-fi, czy metafikcyjnej figlarności. Ale pod wieloma względami jest to jedna z jego najbardziej nawiedzonych książek. To cicha książka, która podkrada się do ciebie. Nie uderza w głowę swoim przesłaniem - ale pozostaje, osiadając w mózgu jak pytanie bez odpowiedzi. Opowiada o winie i przeznaczeniu. O tym, jak jedna chwila może zdefiniować życie. O tym, jak niektórzy ludzie rodzą się do wielkości, a inni po prostu się... rodzą.