Czas i trwanie. Studia o Bergsonie

"Studia o Bergsonie" to przełomowe dzieło dla odbioru filozofii Henriego Bergsona w Polsce po II wojnie światowej, które ujrzało światło dzienne w 1982 roku. Ta książka jest istotnym punktem w dorobku Leszka Kołakowskiego, łącząc aspekty historyczne z dogłębną analizą filozoficzną. "Czas i trwanie" można porównać do dramatu kostiumowego rozgrywanego na dwóch płaszczyznach: przeszłości i teraźniejszości. Ten dramat ożywiają świetnie dopracowane dialogi, gdzie Kant przemawia przez słowa Marka Siemka, a Husserl – poprzez wczesnego Romana Ingardena. Natomiast Bergson przemawia głosem samej Barbary Skargi, choć nie zawsze zgadza się z jego filozofią bez zastrzeżeń.Barbara Skarga, poprzez swoją analizę, stara się odkryć, do jakiej formacji intelektualnej sama przynależy (jak zauważył Bartosz Działoszyński). W dziele tym analizowana jest istota przeszłości – jako coś, co trwa i pozostaje w pełni obecne. Bergson poświęcił wiele wysiłku, by dowieść jej żywej obecności w teraźniejszości, czyniąc ją dostępną i wpływającą na aktualny moment. Podobnie jest z przyszłością, której nie da się przewidzieć ani w pełni zrozumieć, dopóki nie stanie się teraźniejszością. W ten sposób pojęcie trwania, wbrew pewnym zamierzeniom Bergsona, zdaje się sprowadzać do jednowymiarowej teraźniejszości.Dochodzimy tutaj do kluczowej kwestii: czas, w interpretacji Bergsona, traci swój niepowtarzalny aspekt przemijania. Sam Bergson prawdopodobnie sprzeciwiałby się takiej interpretacji, twierdząc, że zawsze chciał podkreślić unikalny, nieodwracalny charakter czasu i dostrzegał wyraźną różnicę między doświadczeniem chwilowym a pamięcią, między teraźniejszością a przeszłością.