Ciemność

Są takie książki, które kończy się z poczuciem satysfakcji. Są też takie, po których przez chwilę człowiek siedzi w ciszy i nie bardzo wie, co właściwie czuje. Dla mnie „Ciemność” Józefa Kariki zdecydowanie należy do tej drugiej grupy. Nie dlatego, że wszystko było tu oczywiste albo że autor postanowił zasypać czytelnika efektami. Właśnie odwrotnie. Przez większość czasu miałam wrażenie, że grunt usuwa mi się spod nóg i nie potrafię już odróżnić tego, co jest prawdą, od tego, co istnieje tylko w głowie bohatera. I chyba właśnie o to chodziło.

Bardzo spodobał mi się sposób prowadzenia narracji. Pierwsza osoba sprawia, że praktycznie cały czas siedzimy w głowie głównego bohatera. Nie ma bezpiecznego dystansu. Nie ma wszechwiedzącego narratora, który wyjaśni, co się wydarzyło i rozwieje wszystkie wątpliwości. Dostajemy tylko jego spojrzenie, jego emocje, jego interpretację rzeczywistości. To z jednej strony bardzo wciąga, ale z drugiej momentami wręcz męczy, bo człowiek zaczyna kwestionować wszystko. Czy naprawdę wydarzyło się to, co właśnie przeczytałam? Czy może bohater coś dopowiada, coś wypiera albo po prostu nie jest w stanie właściwie ocenić sytuacji? Lubię, kiedy książka zmusza mnie do myślenia zamiast podawać wszystko na tacy.

Tytuł jest zaskakująco trafny. Na początku wydaje się dosłowny i oczywisty, ale im dalej w historię, tym bardziej nabiera innych znaczeń. Ta ciemność nie dotyczy wyłącznie przestrzeni czy konkretnych wydarzeń. Jest w psychice, w emocjach, w sposobie patrzenia na świat. W pewnym momencie przestałam odbierać ją jako element grozy, a zaczęłam traktować jak stan umysłu. To zrobiło na mnie naprawdę duże wrażenie, bo rzadko trafiam na horror czy thriller, który równie mocno działa psychologicznie.

Nie mogę powiedzieć, że czytałam tę książkę jednym tchem. Wiele osób używa tego określenia jako komplementu, ale tutaj byłoby zwyczajnie nieprawdziwe. Czytałam ją na raty. Odkładałam, wracałam, znowu odkładałam. Nie dlatego, że mnie nudziła. Wręcz przeciwnie. Atmosfera była tak ciężka i gęsta, że potrzebowałam od niej odpocząć. Czasami po kilku rozdziałach miałam dość tego napięcia i zwyczajnie chciałam przeczytać coś lżejszego, żeby przewietrzyć głowę. Dawno żadna książka nie wywołała we mnie takiego poczucia dyskomfortu. Nie strachu w klasycznym znaczeniu. Bardziej czegoś trudnego do nazwania. Niepokoju, który zostawał jeszcze długo po zamknięciu książki.

To chyba największa zaleta Kariki. On nie straszy tanimi sztuczkami. Nie próbuje co chwilę zaskakiwać nagłym zwrotem akcji. Buduje klimat bardzo cierpliwie. Powoli. Czasem wręcz irytująco powoli, ale właśnie dzięki temu wszystko działa. Mrok nie pojawia się nagle. On się sączy. Z każdą stroną robi się trochę ciaśniej, trochę duszniej i coraz trudniej znaleźć jakikolwiek punkt zaczepienia.

Sam główny bohater również zrobił na mnie spore wrażenie. Nie dlatego, że go polubiłam. Chyba nawet nie o sympatię tutaj chodzi. To jedna z tych postaci, wobec których trudno pozostać obojętnym. Bywa irytujący. Czasami miałam ochotę nim potrząsnąć. Za chwilę z kolei robiło mi się go zwyczajnie szkoda. Jest bardzo ludzki w swoich słabościach, zagubieniu i emocjach. Nie przypomina bohatera stworzonego po to, żeby czytelnik go podziwiał. Bardziej wygląda jak ktoś, kto naprawdę mógłby istnieć. Ktoś zmęczony, pogubiony i coraz mocniej zapadający się we własnych myślach.

Co ciekawe, przez większą część książki zastanawiałam się, z czym on właściwie walczy. To pytanie wracało do mnie regularnie. Czy przeciwnikiem jest coś zewnętrznego? Czy może wszystko rozgrywa się wyłącznie w jego psychice? Karika bardzo sprytnie prowadzi czytelnika po cienkiej granicy między jednym a drugim. Ani przez chwilę nie miałam pewności. I nie przeszkadzało mi to. Wręcz przeciwnie. To była jedna z tych historii, w których niepewność staje się największym atutem.

Podobało mi się również to, że autor zostawia miejsce na własną interpretację. Nie mam poczucia, że wszystko zostało zamknięte i wyjaśnione. Myślę nawet, że dwie osoby mogą przeczytać tę samą książkę i dojść do zupełnie różnych wniosków. Lubię takie powieści. Takie, o których można jeszcze długo rozmawiać i zastanawiać się, czy rzeczywiście miało się rację podczas czytania.

Momentami miałam skojarzenia z sytuacjami, kiedy człowiek pod wpływem silnych emocji przestaje widzieć świat takim, jaki naprawdę jest. Każdemu zdarza się przecież zamknąć we własnych myślach, nakręcać się albo interpretować rzeczywistość przez pryzmat lęku. Tutaj zostało to pokazane bardzo intensywnie. Oczywiście w dużo bardziej skrajnej formie, ale mimo wszystko wydawało mi się to zaskakująco wiarygodne. To właśnie sprawiało, że ta historia działała na mnie mocniej niż typowe opowieści grozy.

Nie jest to książka dla każdego. Jestem o tym przekonana. Jeśli ktoś oczekuje szybkiej akcji i nieustannych zwrotów wydarzeń, może się rozczarować. Tutaj najważniejszy jest klimat i psychologia. Trzeba dać się wciągnąć temu powolnemu rytmowi. Trzeba zaakceptować, że nie na każde pytanie od razu dostanie się odpowiedź. Wiem, że część osób może się od tego odbić, ale moim zdaniem naprawdę warto wytrwać do końca.

Zdarzały się też fragmenty, które wydawały mi się trochę zbyt rozwleczone. Kilka razy pomyślałam, że autor mógł coś skrócić albo przyspieszyć tempo. Paradoksalnie po chwili dochodziłam do wniosku, że być może właśnie ta powolność była potrzebna. Gdyby wszystko działo się szybciej, atmosfera nie byłaby aż tak duszna. Tutaj czytelnik ma czas nasiąknąć tym niepokojem i to chyba właśnie dlatego książka zostaje w głowie.

Bardzo podoba mi się też to, że „Ciemność” nie opiera się wyłącznie na strachu. Tak naprawdę więcej tu emocjonalnego ciężaru niż klasycznego horroru. Zdecydowanie częściej odczuwałam niepewność, napięcie i psychiczny dyskomfort niż zwykły lęk. Dla mnie to zdecydowanie bardziej wartościowe. Łatwo przestraszyć czytelnika nagłym wydarzeniem. Znacznie trudniej sprawić, żeby czuł się nieswojo przez kilkaset stron.

Po skończeniu książki długo jeszcze o niej myślałam. Nie zdarza mi się to często. Wiele przeczytanych historii po prostu ulatuje z głowy po kilku dniach. Tutaj było inaczej. Wracałam myślami do różnych scen i próbowałam sobie poukładać własną interpretację. Lubię, kiedy literatura zostawia taki ślad.

Nie powiedziałabym, że była to przyjemna lektura. Dziwnie to brzmi, ale właśnie tak ją odbieram. To nie jest książka, przy której można się zrelaksować po ciężkim dniu. Ona raczej dokłada kolejny ciężar do głowy. Jednocześnie właśnie za to ją doceniam. Wywołała emocje. Prawdziwe. Niewygodne. Takie, których nie da się łatwo zignorować.

Myślę, że właśnie dlatego oceniam ją tak wysoko. Nie dlatego, że jest idealna. Bo nie jest. Ma wolniejsze momenty, bywa wymagająca i potrafi zmęczyć. Ale jednocześnie niewiele książek potrafiło mnie tak skutecznie wybić ze strefy komfortu. Karika stworzył historię, która nie próbuje przypodobać się każdemu. Albo wejdzie się w ten świat i pozwoli mu działać, albo odbije się od niego bardzo szybko.

Ja ostatecznie weszłam. Nie bez oporu, nie od razu, czasami z przerwami, ale było warto. „Ciemność” okazała się dla mnie czymś znacznie więcej niż kolejnym horrorem. To opowieść o zagubieniu, o psychice, o tym, jak łatwo można stracić pewność własnych zmysłów i jak cienka bywa granica między tym, co rzeczywiste, a tym, co podpowiada nam własny umysł. Nie każdemu ją polecę, ale jeśli ktoś lubi historie, które bardziej niepokoją niż straszą i zostają w głowie na długo po przeczytaniu ostatniej strony, to zdecydowanie warto po nią sięgnąć.