Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego

Za dwa dni świat będzie obchodził rocznicę agresji Federacji Rosyjskiej na terytorium Ukrainy. Z tej okazji przywódca Stanów Zjednoczonych, Joe Biden, odwiedził Kijów i Warszawę, co było ogromną niespodzianką i pokazało siłę mocarstwa występującego przeciwko agresywnej narracji władz na Kremlu. Federacja Rosyjska, jak przypominają liczne głosy analityków i specjalistów w zakresie stosunków międzynarodowych, prowadzi wojowniczą politykę de facto od czasu rozpadu ZSRR w 1991 roku. Dwie krwawe i niezwykle brutalne wojny w Czeczenii, konflikt w Syrii, dalej w Ukrainie w 2014 i finałowa odsłona pełnej agresji 24 lutego 2022 roku. Jak wyjaśnił prezydent USA we wczorajszym przemówieniu w Warszawie, politycy autokratyczni tacy jak Władimir Putin rozumieją tylko jedno słowo: „nie, nie, nie”. Można zastanawiać się, czy świat zbyt długo nie pozostawał bierny wobec polityki Władimira Putina, szczególnie że to obecny prezydent Federacji Rosyjskiej bezpośrednio nawoływał do eskalacji konfliktu podczas II Wojny Czeczeńskiej, rozpoczętej skądinąd z inicjatywy Władimira Putina i przez niego koordynowanej. W ocenie wielu specjalistów ds. Wschodnich to wspominana wyżej II Wojna Czeczeńska wyniosła obecnego prezydenta Federacji Rosyjskiej do rangi „męża stanu” i zagwarantowała mu w dalszej perspektywie ponad dwie dekady autorytarnych rządów. Cytowane wyżej słowa Joe Bidena przywiodły mnie na myśl publikację „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000” autorstwa polskiego historyka, Macieja Maciejaka. Choć wystąpienie prezydenta Stanów Zjednoczonych było bezwzględnie ważne i potrzebne dla podtrzymania wysiłku wojennego po stronie zachodnich koalicjantów, można zastanawiać się, dlaczego politycy w USA oraz Unii Europejskiej nie reagowali, kiedy wojska Federacji Rosyjskiej podejmowały działania zbliżone do obecnych w Ukrainie podczas poprzednich wojen, szczególnie w Czeczenii. Skala brutalności wobec ludności cywilnej przekraczała tam wszelkie pojęcie, jak opisuje autor książki „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”.

Czeczenia w połowie lat 90. XX wieku wystąpiła przeciwko władzom na Kremlu i domagała się uznania niepodległości. Krwawe walki rozpoczęły się jeszcze w 1994 roku i trwały przez kolejne lata. Federacja Rosyjska była w owym czasie pogrążona w anarchii, a walka o władzę na Kremlu determinowała również politykę zagraniczną władz rosyjskich. Borys Jelcyn był człowiekiem zainteresowanym integracją z Zachodem, a wspomniane lata 90. to okres transformacji gospodarki rosyjskiej na wzór rozwiązań stosowanych na Zachodzie. Władimir Putin, obejmując urząd prezydenta Federacji Rosyjskiej w marcu 2000 roku, zmienił kierunek rozwoju państwa. Nowo wybrany prezydent zyskał popularność kilka miesięcy wcześniej, kiedy często pokazywany był w telewizji przy okazji podejmowania decyzji o pacyfikacji Czeczeni. Obecny gospodarz Kremla delegował do rozwiązania kwestii niepodległościowego zrywu Czeczenów m.in. gen. Wiktora Kazancewa. Dowódca rozkazem z 11 stycznia 2000 roku wydał polecenie, aby wszystkich mężczyzn w wieku od 10 do 60 lat nie postrzegać jako uchodźców, ale potencjalnych bojowników. Co to właściwie oznaczało? W armii rosyjskiej od czasów II wojny światowej tradycją były tzw. zaczystki. Chłopców i mężczyzn czeczeńskich zatrzymywano i odstawiano do punktów filtracyjnych, gdzie dokładnie sprawdzano ich pod kątem przynależności do "bandyckich ugrupowań terrorystycznych". Rosja uwielbia posługiwać się terminem „terroryzm”, mimo że działania jej wojska często wypełniają desygnat wspominanego wyżej terminu. Członkowie o słabych nerwach winni przerwać teraz lekturę recenzji książki „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”. Maciej Maciejak przytacza na łamach reportażu wstrząsające szczegóły działań rosyjskich wojsk.

Najbardziej zapadł mi w pamięć fragment książki polskiego politologa opisujący działania rosyjskiego wojska w połowie 2001 roku. O 5 rano w miejscowości Enikok, według relacji jednej z mieszkanek o imieniu Zarina, miało pojawić się około stu sztuk rosyjskich wozów bojowych. Ludność czeczeńska znała zasady: kto nie wystąpił przed nimi z dokumentami w rękach, ten w krótkim czasie był zabity bez słowa wyjaśnienia. Czeczenka relacjonuje w książce „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”, że okoliczności podobnych „odwiedzin” wojsk rosyjskich bywały różne i wiele zależało od nastroju, w jakim znajdował się dowódca batalionu. Zarina opisuje, że około 20 rosyjskich żołnierzy, brudnych, nieogolonych, narkotyzowanych oraz śmierdzących wódką, śmiało się głośno, kiedy strzelali pod nogi zgromadzonym przed domem Czeczenom. Kobieta zdołała wykupić swój paszport od jednego z żołnierzy za kwotę 500 rubli. Gdyby mężczyzna zabrał paszport, kiedy przy okazji następnych „odwiedzin” rosyjskich wojsk, zostaliby na miejscu zabici. Rosyjscy żołnierze udali się do sąsiadów, gdzie mieszkała z rodziną m.in. 15-letnia Aminat. Rosjanie szybko zabili jej braci. Zarina opisywała, że ujrzała po kilku chwilach półnagiego dowódcę plutonu, który leżał na ociekającej krwią młodej dziewczynie. Kilka ran postrzałowych, jakie odniosła ofiara,  skutecznie odebrało jej siły do walki z bestiami w rosyjskich mundurach. Zarina, świadek całej sytuacji, wspomniała na koniec słowa jednego z żołnierzy znajdujących się wówczas w domu sąsiadów - „Kola, szybciej, ona jeszcze ciepła, potem ja i Serioża”.

Książka „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000” to lektura dla czytelników poszukujących prawdy o genezie konfliktu pomiędzy Rosją i Czeczenią. Konflikt ten trwał przez wieki, jednak był szczególnie intensywny na przełomie XX i XXI wieku. W powszechnej świadomości Rosjanie bronili swojej suwerenności, z kolei Czeczeni o nią walczyli. Prawda o tym krwawym konflikcie wydaje się jednak zdecydowanie bardziej złożona, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę tragiczny los ludności cywilnej.

Polecam monografię polskiego historyka i politologa, choć makabryczne szczegóły przytoczone przez świadków wojny w Czeczenii mogą okazać się ponad siły bardziej wrażliwych czytelników.

Wojna w Czeczenii to jeden z najbardziej krwawych epizodów w historii najnowszej świata. Powodów konfliktu pomiędzy Rosją a narodem Czeczeni należy szukać jeszcze w 1991 roku, kiedy doszło do rozpadu Związku Radzieckiego. Ówczesnym przywódcą Czeczeni był Dżochar Dudajew, wybitny strateg wojskowy i utalentowany polityk. Dudajew wybrany został pierwszym prezydentem niepodległej Czeczeni, jednak jego rządy z perspektywy czasu oceniane są jako kontrowersyjne. Przywódca Czeczenów uznał, że władze na Kremlu są w odwrocie, a odłączenie się kilku republik, m.in. Państw Bałtyckich, Polski czy Rumunii, to najlepszy prognostyk na słabość Moskwy i brak reakcji na dążenia narodowowyzwoleńczych kolejnych społeczeństw dążących do uniezależnienia się od wpływu kremlowskich elit. Dżochar Dudajew zginął w 1996 roku podczas ataku rakietowego. Społeczeństwo Czeczeni jeszcze o tym nie wiedziało, ale miało przed sobą kolejne 13 lat ciężkich, krwawych i niezwykle brutalnych starć z regularną armią Federacji Rosyjskiej.

Aby zrozumieć genezę konfliktu w Czeczenii, sięgnąłem po książkę polskiego historyka i publicysty Macieja Maciejaka pt. „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000". Publikacja wydana w Polsce nakładem wydawnictwa INFOTeditions stanowi ważny i potrzebny głos w przedmiocie oceny wydarzeń nieco już zapomnianych. Dekadę temu świat z niepokojem obserwował pertraktacje pokojowe między Federacją Rosyjską a przywódcami Czeczeni. Konflikt trwający przez 15 lat zmieniał z czasem swoją formę i charakter. Niewielu już pamiętało, że Dżochar Dudajew był człowiekiem walczącym o wolność i suwerenność narodu czeczeńskiego. Naród ten mocno zmienił swoją tożsamość na przełomie XX i XXI wieku. Jak wyjaśnia Maciej Maciejak w książce „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”, po I wojnie w Czeczenii, władze na Kremlu zrozumiały błąd w zakresie oceny potencjału Czeczenów. Kolejna, II wojna w Czeczenii rozpoczęła się w 1999 roku i była bezpośrednio inspirowana przez Władimira Putina. Ten w odróżnieniu od swojego poprzednika, Borysa Jelcyna, postrzegał dążenia narodowo-wyzwoleńcze Czeczenów jako przyczynę rozpadu Federacji Rosyjskiej. Polski historyk i politolog opisuje w książce „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”, że percepcja świata kremlowskich elit na przełomie XX i XXI wieku nie była pozbawiona logicznych podstaw. Dlaczego malutka Czeczenia gdzieś na kaukaskich rubieżach największego państwa na świecie miała stanowić zagrożenie dla trwałości rosyjskiego imperium?

Pytanie, o którym mowa wyżej wydaje się szczególnie zasadne, jeśli weźmiemy pod uwagę sytuację wewnętrzną w Federacji Rosyjskiej w latach 90. XX wieku. W zgodnej opinii rosyjskiego społeczeństwa czas ten uznawany jest w Rosji za stracony, a kryzys gospodarczy, inflacja i szalejące bezrobocie rozumiano jako bezpośrednie implikacje rozpadu ZSRR, inspirowanego skądinąd działaniami „kolektywnego Zachodu”. Taka narracja pozwoliła Władimirowi Putinowi odciąć się od „pierestrojki” zapoczątkowanej jeszcze przez Nikitę Chruszczowa i kontynuowanej przez Michaiła Gorbaczowa oraz Borysa Jelcyna. Ten ostatni, z uwagi na swój frywolny sposób bycia i zamiłowanie do mocnych alkoholi, stał się z czasem symbolem rozpadu Federacji Rosyjskiej. Wszystko zmieniło się w noc z 31 grudnia na 1 stycznia, gdy na przełomie wieków Władimir Putin narysował grubą, czerwoną linię w orędziu telewizyjnym do narodu. Obiecywał poprawienie warunków życiowych zwykłych Rosjan i walkę z kryzysem, przede wszystkim jednak obiecał rosyjskiemu społeczeństwu odrodzenie swojej nieimperialnej potęgi. Pierwszym krokiem w tym kierunku miało być rozprawienie się z bojownikami czeczeńskimi. Dlaczego? Ponieważ w oczach Kremla niedopuszczalną sytuacją był fakt, że niewielki naród rzuca wyzwanie rosyjskiemu niedźwiedziowi.

Zrozumienie genezy konfliktu w Czeczenii wymaga holistycznej wiedzy o charakterze geopolitycznym, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę uwarunkowania geograficzne autonomicznej republiki Czeczeni. Jak wyjaśnia Maciej Maciejak w książce „Anatomia konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Grozny 1994/1995, 1999/2000”, kraj ten, choć liczy sobie zaledwie 1,5 miliona obywateli zamieszkujących obszar nie większy niż 16 tysięcy kilometrów, stanowi od wieków obszar starcia się fundamentalistów islamskich z przedstawicielami kremlowskich elit, nierzadko inspirowanych przez prawosławną cerkiew. Obie wojny w Czeczenii miały w istocie wielowymiarowy charakter, często jednak pomijano społeczno-religijny wymiar na rzecz dyskusji o naturze geopolitycznej, sprowadzanej do walki o niepodległość narodu czeczeńskiego. Jako że jestem żywo zainteresowany geopolityką i stosunkami międzynarodowymi, publikacja polskiego historyka i politologa okazała się dla mnie cenną lekturą w przedmiocie zgłębienia anatomii konfliktu rosyjsko-czeczeńskiego. Autor posługuje się fachową nomenklaturą, omawiając genezę wojen pomiędzy Rosją i Czeczenią.  Miejscami książka nabiera wręcz formy reportażu. Szczególnie mam na myśli fragmenty, gdzie Maciej Maciejak przedstawia szczegóły działań wojsk rosyjskich w Groznym, stolicy Czeczeni oraz okalających go wioskach. Wstrząsające zapisy zaczystek, gwałtów i mordów dokonanych przez wojska rosyjskie rzucają nowe światło na obecne porozumienie pomiędzy prezydentem Federacji Rosyjskiej, Władimirem Putinem, a przywódcą Republiki Czeczeni, Ramzanem Kadyrowem. Zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że minęło niewiele ponad 10 lat od porozumienia zawartego pomiędzy Moskwą i Groznym.