1Q84. Tom 3

Nie umiem pisać o „1Q84. Tom 3” spokojnie.

Naprawdę.
Nie po tej książce.

Po niej człowiek nie ma ochoty układać sobie grzecznej recenzji z plusami, minusami i eleganckim „polecam fanom Murakamiego”. Po niej raczej siedzi się przez chwilę w dziwnym oszołomieniu i próbuje sprawdzić, czy sufit nadal jest tam, gdzie był wcześniej, czy na niebie faktycznie znowu świeci tylko jeden księżyc, i czy przypadkiem gdzieś kątem oka nie przemknęło coś małego, lepkiego i złowrogiego. To jest ten typ książki. Taki, który nie kończy się wraz z ostatnią stroną, tylko zaczyna sączyć się do codzienności.

I chyba właśnie to najbardziej mnie w tym tomie rozwaliło.

Bo to nie jest po prostu „dobre domknięcie trylogii”. To za mało. To jest książka, która zamiast posprzątać po poprzednich częściach, jeszcze mocniej rozszczelnia cały ten świat. Ja też byłam przekonana, że Murakami w trzecim tomie zacznie dopinać, wyjaśniać, rozplątywać. Że da czytelnikowi trochę oddechu, trochę odpowiedzi, może nawet trochę ulgi. Nic z tych rzeczy. On robi dokładnie odwrotnie. Jakby patrzył ci prosto w twarz i mówił: myślałaś, że już wiesz, gdzie jesteś? To patrz dalej.

I patrzysz.

Tengo i Aomame niby są już tak blisko siebie, że cała ta odległość zaczyna boleć fizycznie. To nie jest już zwykła tęsknota. To jakaś forma kosmicznego napięcia, coś między przeznaczeniem a klątwą. On krąży wokół swoich znaków, ona wokół swojego ukrycia, oboje widzą te same dwa księżyce, oboje istnieją w tym samym pęknięciu rzeczywistości, a jednak nadal nie mogą po prostu do siebie dojść. I to jest strasznie okrutne, jak Murakami to prowadzi. Z premedytacją. Z zimną precyzją. Daje ci poczucie, że spotkanie jest już tuż-tuż, po czym znowu wszystko przesuwa o kilka centymetrów. I nagle okazuje się, że kilka centymetrów w jego świecie znaczy więcej niż tysiące kilometrów w normalnym.

Najgorsze jest to, że to działa.

Działa tak dobrze, że człowiek łapie się na absurdalnych reakcjach. Czyta i naprawdę zaczyna się rozglądać. Naprawdę czuje niepokój. Naprawdę przez chwilę myśli, że może rzeczywistość nie jest tak szczelna, jak mu się wydawało rano. Murakami ma jakiś chory talent do podmieniania zwykłego świata na jego lekko przesuniętą wersję, taką, która z zewnątrz wygląda podobnie, ale pod spodem wszystko pulsuje czymś obcym. W „1Q84. Tom 3” robi to z pełną brutalnością. Little People nie są już tylko dziwnością, są obecnością. Miasto kotów nie jest tylko motywem, tylko wrotami. Powietrzna poczwarka nie brzmi już jak surrealistyczna ozdoba, ale jak coś, czego naprawdę nie chciałabym zobaczyć po zmroku.

A jednocześnie to wszystko nie jest pustym dziwactwem. Właśnie dlatego ta książka tak mocno wbija się w głowę. Bo pod całą tą metafizyczną gorączką cały czas idzie bardzo prosta, bardzo ludzka emocja: pragnienie, żeby odnaleźć drugą osobę i nie zgubić siebie po drodze. Bez tego „1Q84” byłoby tylko efektownym labiryntem. Ale Murakami robi coś o wiele gorszego i lepszego zarazem: buduje labirynt, w którym naprawdę zależy ci na ludziach.

I wtedy już jesteś załatwiona.

Mam też poczucie, że ten tom jest najczystszy w swojej naturze Murakiamiego. Wszystko, co u niego bywa najmocniejsze, tutaj dochodzi do granicy. Samotność, erotyczne napięcie, przemoc, czułość, oniryczność, muzyczny rytm narracji, absurd, cisza, niepokój, fatalizm. To wszystko się tu kotłuje, ale nie rozpada. Wręcz przeciwnie, ma własną hipnotyczną logikę. Czy to jest przesadzone? Chwilami tak. Czy bywa rozwlekłe? Owszem. Czy niektóre wątki nadal pozostają bardziej przeczuciem niż rozwiązaniem? Zdecydowanie. Tylko że ja nie mam ochoty robić mu za to wyrzutów. Bo ta książka nie chce być schludna. Ona chce cię pochłonąć.

I pochłania.

Nie zgadzam się z gadaniem, że dziś nie powstają już rzeczy wielkie. To jest rzecz wielka. Nie dlatego, że jest długa. Nie dlatego, że jest skomplikowana. Dlatego, że ma własne ciśnienie. Własny puls. Własny obłęd. „1Q84” jako całość naprawdę wydaje mi się jedną z tych historii, które nie tylko się czyta, ale które w pewnym sensie się przeżywa. A trzeci tom jest jak moment, w którym ten cały mechanizm zaczyna pracować na najwyższych obrotach i człowiek już wie, że nie wyjdzie z tego bez szwanku.

Czy to arcydzieło?
Dla mnie tak.

I mówię to bez ironii, bez dystansu, bez asekuracji. Ta seria ma w sobie moc, której nie da się podrobić. Jest przegięta, niepokojąca, momentami wręcz chora, ale właśnie dlatego tak żywa. Są książki dobrze napisane. Są książki ważne. I są takie, po których przez kilka godzin czujesz pod mostkiem jakiś dziwny ucisk, jakby literatura weszła za głęboko.

„1Q84. Tom 3” należy do tej ostatniej kategorii.