Tyleśmy już przeszli. Dziennik pisany w bunkrze (Żółkiew 1942-1944)

Clara Kramer, znana również jako Klara Schwarz, przyszła na świat w 1927 roku w Żółkwi. Była córką Salki z domu Reitzfeld i Meira Schwarza, a jej rodzina była stałym elementem tego galicyjskiego miasteczka, które dawniej znajdowało się w województwie lwowskim Drugiej Rzeczypospolitej. W 1928 roku do rodziny dołączyła siostra Clara, Mania. Żółkiew była domem dla wielu Żydów, Polaków i Ukraińców, a dziadek Clary, Szymon Reitzfeld, zarządzał wspólnie z innymi rodzinami tłocznią oleju, którą kontrolował Meir Schwarz.Opowieść o życiu Clary nieodłącznie związana jest z losami Żółkwi i jej społeczności żydowskiej, która przed wojną liczyła około 4,5 tysiąca osób. W wyniku niemieckiej okupacji wojnę przeżyło tylko 74 Żydów, a po jej zakończeniu w Żółkwi pozostały zaledwie dwie osoby. Żydowskie dziedzictwo miasta zostało zredukowane do zrujnowanej synagogi, resztek mezuzy, dawnego cmentarza przekształconego w bazar i zdewastowanego pomnika ofiar likwidacji z 1943 roku. Dom Mehlmanów i schron, w którym Klara przeżyła wojnę, istnieją do dziś.Dziennik Clary Kramera zawiera poruszające zapiski z czasów, gdy ukrywała się przed nazistami. Opisuje strach o życie i nadzieję na lepsze jutro, mimo przerażających wieści o kolejnych egzekucjach Żydów w mieście. Kreśli obraz świata, w którym zbrodnie popełniane są na oczach wszystkich, a zło jawi się jako zwyczajna codzienność. Zastanawia się nad przyszłością i nad tym, jak potomni będą oceniać bierność ofiar w obliczu tak wielkiego okrucieństwa. Jej refleksje nad tym, jak kultura Niemiec mogła dopuścić do takich tragedii, pozostają wciąż poruszające i aktualne.