Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości

Kilka dni temu czytałem dane opublikowane przez firmę Apple. Wynikało z nich, że odsetek nieprawidłowo złożonych iPhone'ów serii 14 sięga nawet 50%. Dla porównania wcześniej taśmy produkcyjne obsługiwały firmy chińskie i odsetek ten wynosił około 1%. Ogromny skok w zakresie odrzuconych iPhone'ów wynika z przeniesienia fabryk amerykańskiego giganta do Indii. W 2022 roku rząd Stanów Zjednoczonych nałożył bezprecedensowe sankcje na Chińską Republikę Ludową. Administracja Joe Bidena wprowadziła zakaz używania przez pracowników chińskiego oprogramowania, m.in. popularnego na całym świecie TikToka. Mogłoby się wydawać, że to wszystko dzieje się gdzieś na drugim końcu świata, a palącym problemem dla Europy pozostaje od ponad roku wojna toczona na Ukrainie. Kilka dni temu prezydent Joe Biden złożył wizytę w Kijowie, a dzień później przemówił w Warszawie, deklarując wsparcie Ukrainie tak długo, jak będzie to konieczne. W odpowiedzi prezydent Federacji Rosyjskiej wygłosił 114-minutowe przemówienie, treścią, którego oskarżył Zachód o prowokacje. Jednocześnie oczy analityków pozostają zwrócone w kierunku Pekinu. To właśnie rozstrzygnie się przyszłość Ukrainy, a zapowiedziana w kolejnych tygodniach wizyta Xi Jinpinga, przywódcy ChRL na Kremlu, wydaje się potwierdzać ten niepokojący fakt. Co zrobią Chiny? Oto pytanie, które zadają sobie przede wszystkim mieszkańcy wszystkich państw na świecie. Pekin może skutecznie wpłynąć na Moskwę, aby ta zakończyła działania zbrojne na terytorium Ukrainy, lub przeciwnie: wysłać tam swoją broń i zmienić oblicze największego konfliktu w Europie po 1945 roku. W lepszym zrozumieniu znaczenia Chińskiej Republiki Ludowej dla współczesnej architektury bezpieczeństwa na świecie sięgnąłem po monografię „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości”, autorstwa Cabestan Jean-Pierre, to książka napisana przez francuskiego politologa, który należy do najważniejszych ekspertów w dziedzinie sinologii. Przedstawione w niej zagadnienia wyczerpująco opisują zawiłości chińskiej polityki zagranicznej. Z jednej strony Pekin wydaje się kontynuować politykę izolacji, a z drugiej desperacko potrzebuje świata dla swojego przyszłego rozwoju. Odpowiedź na pytanie, czego Xi Jinping pragnie dla narodu chińskiego, poznamy dopiero podczas wizyty w Moskwie. Książka Cabestan Jean-Pierre'a pod tytułem „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” opisuje, jak decydujące znaczenie dla stosunków międzynarodowych ma postawa Chińskiej Republiki Ludowej.

Monografia francuskiego politologa podzielona została na dwie części. W pierwszej z nich autor omawia stopniowe wdrażanie nowej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Chin, a druga z kolei została poświęcona zagadnieniom związanym ze stosunkami między Chinami a ich głównymi partnerami. To właśnie ten drugi rozdział wydał mi się szczególnie aktualny w odniesieniu do bieżącej rywalizacji Pekinu z Waszyngtonem o dominację w regionie Azji Południowo-Wschodniej. Autor książki „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” opisuje potencjalne starcie obu mocarstw jako skomplikowaną grę pomiędzy konfrontacją a porozumieniem. Nikt nie chce wojny, przynajmniej do czasu, gdy jego żywotne interesy nie będą zagrożone. Francuski politolog przypomina między innymi o pułapce Tukidydesa. To ważne zagadnienie teoretyczne opisuje rywalizację dominującego mocarstwa z państwem aspirującym do tego miana. Termin spopularyzowany przez amerykańskiego politologa Grahama T. Allisona pozostaje aktualny również dla rywalizacji Stanów Zjednoczonych oraz Chińskiej Republiki Ludowej. Do tej pory w 17 przypadkach na 20 zwycięsko z rywalizacji wychodziły państwa aspirujące do miana regionalnego lub światowego hegemona. Cabestan Jean-Pierre w książce „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” nie rozstrzyga przyszłości potencjalnego starcia, wskazuje jednak, że obie strony dysponują mocnymi kartami w starciu, które dotyczy całego świata. To nie tylko wojna o dominację w basenie Morza Południowo-Chińskiego, to również starcie o Tajwan, a w dalszej perspektywie również Koreę Południową, Japonię czy Wietnam. Każde z tych państw Chińska Republika Ludowa uważa za obszar wielowiekowej strefy wpływów, a Tajwan według władz w Pekinie powinien zostać włączony do Państwa Środka do 2049 roku. Po przeczytaniu monografii „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” można odnieść wrażenie, że potencjalne starcie będzie zdecydowanie wcześniej. Aktualna aktywność wojsk amerykańskich m.in. w bazach na Filipinach i ostre reakcje Pekinu świadczą o tym, że przyszłość świata rozstrzygnie się nie na Ukrainie, ale w Azji Południowo-Wschodniej. Wynika to oczywiście z faktu, że Federacja Rosyjska pozostaje tylko cieniem wielkości Związku Radzieckiego, o czym Władimir Putin boleśnie przekonał się, wysyłając rosyjskie wojska na Ukrainę. Druga armia świata okazała się pierwszą armią Trzeciego Świata, a Moskwa rozpaczliwie szuka broni i amunicji w Korei Północnej. W połowie lutego 2023 roku na jaw wyszły informacje, że Kim Dzong Un, przywódca Korei Północnej w zamian za amunicję dla Rosji uzyskał... białe konie. A przecież Korea Północna może funkcjonować tylko przy wsparciu Chińskiej Republiki Ludowej, o czym zresztą Cabestan Jean-Pierre wspomina w rozdziale szóstym książki „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości”, poświęconym Chinom, Japonii oraz ich sąsiadom.

Książka „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” uznawana jest za jedną z najlepszych w przedmiocie literatury faktu związanej z polityką zagraniczną Chińskiej Republiki Ludowej. Cabestan Jean-Pierre przedstawił zagadnienia opisujące rywalizację Państwa Środka ze Stanami Zjednoczonymi, Japonią, Koreą Południową, ale również z Rosją czy państwami Azji Środkowej. Wspominałem wcześniej o niezwykłej zażyłości, jaka w ciągu roku ujawniła się między przywódcami Federacji Rosyjskiej a Chińskiej Republiki Ludowej. Nie zmienia to faktu, że owy sojusz stanowi niejako małżeństwo z rozsądku, obliczone na wspólnego wroga, którym w oczach Moskwy i Pekinu od lat pozostaje Waszyngton. Cabestan Jean-Pierre wyraża opinię, że Państwo Środka nie ma sojuszników, a jedynie partnerów, których traktuje z góry. Wynika to ze skomplikowanej natury Chińczyków, pamiętających blisko pięciotysięczną historię chińskiej cywilizacji. W ocenie władz w Pekinie, jak opisuje Cabestan Jean-Pierre w książce „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości”, „stulecie upokorzeń” rozpoczęło się od połowy XIX wieku i trwało do połowy XX wieku. Powołanie Chińskiej Republiki Ludowej przez Mao Zedonga i dynamiczny rozwój inspirowany reformami Deng Xiaopinga kontynuuje obecnie Xi Jinping. I robi to zorientowany na zdecydowanie bardziej wojowniczą retorykę, aniżeli w przeszłości prezentowali to jego poprzednicy.

Chińska Republika Ludowa w ostatnich czterech dekadach dokonała imponującego skoku cywilizacyjnego. Z państwa rolniczego, gdzie odsetek analfabetów sięgał 80%, Chiny stały się głównym odniesieniem dla hegemonii Stanów Zjednoczonych. Rywalizacja obu mocarstw nie jest czymś abstrakcyjnym, ale namacalnym i materializującym się na oczach opinii publicznej. Kilka dni temu głośno było o zestrzeleniu chińskiego balonu szpiegowskiego przez amerykańskie F-35. Ostra reakcja na „zabłąkany” balon chiński wynikała z prowadzonej przez Waszyngton polityki wobec Chińskiej Republiki Ludowej po roku 2011. Wówczas to prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama ogłosił słynny „piwot” na Pacyfik. Enigmatyczne określenie, użyte przez amerykańskiego przywódcę, oznaczało przeorientowanie amerykańskich sił z Europy w kierunku Morza Południowochińskiego. Od tamtej pory konflikt między Waszyngtonem i Pekinem zdaje się przybierać na sile, a wydarzenia wokół Ukrainy zdają się jedynie potęgować to wrażenie. Dla części czytelników zainteresowanych literaturą faktu w przedmiocie potencjalnej konfrontacji między oboma mocarstwami, tezy postawione przez Cabestan Jean-Pierre w monografii „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” mogą wybrzmieć dziwnie znajomo. Rzecz w tym, że francuski politolog już przed dekadą opisywał nieuchronność starcia między Chińską Republiką Ludową a Stanami Zjednoczonymi, kiedy możliwe było ustalenie wspólnej architektury bezpieczeństwa w regionie Azji Wschodniej. Obecnie wydaje się to niemożliwe, zwłaszcza w dobie wyścigu zbrojeń, jaki ogarnął świat po 24 lutego 2023 roku.

Publikacja „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” to synteza dynamicznego rozwoju Chin w ostatnich dekadach oraz poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jakim potencjałem w polityce zagranicznej dysponuje przebudzony chiński smok. Cabestan Jean-Pierre przedstawia chińską potęgę gospodarczą i militarną w odniesieniu do sąsiadów, takich jak Japonia, Korea Południowa, Indie czy Rosja. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że każda z nitki tego klejnotu wcześniej czy później zahacza o napięte relacje ze Stanami Zjednoczonymi. Francuski politolog diagnozuje, że oba mocarstwa toczą ze sobą rywalizację przynajmniej od 2001 roku, kiedy to Chińska Republika Ludowa została włączona do struktur Światowej Organizacji Handlu. Z perspektywy czasu należy uznać, że to nie zamachy na World Trade Center z 11 września 2001 roku miały największy wpływ na kolejne dekady, a wspomniana akcesja Państwa Środka do globalnej gospodarki. Potężny chiński rynek oparty na eksporcie skutecznie drenował gospodarki Unii Europejskiej oraz Stanów Zjednoczonych w zakresie nowoczesnych technologii. Jak przekonuje autor książki „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości”, przeniesienie fabryk do Państwa Środka z uwagi na niskie koszty pracy umożliwiło Pekinowi gwałtowny pościg za rozwiniętymi krajami szeroko rozumianego Zachodu. To szczególnie interesujące, jeśli uświadomimy sobie, że podobna w gruncie rzeczy koncyliacyjna postawa zapoczątkowana została reformami Deng Xiaopinga jeszcze w 1979 roku. Wówczas, jak opisuje Cabestan Jean-Pierre, amerykańska delegacja pod przywództwem Richarda Nixona zdołała przekonać do siebie chińskich komunistów, aby ci poprzez ingerencję z Zachodem porzucili partnerstwo z komunistami ze Związku Radzieckiego. Cabestan Jean-Pierre zauważa w książce „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości”, że rozbrat pomiędzy ZSRR i ChRL w krótkiej perspektywie przyniósł korzyści głównie Zachodowi, a w dłuższej Chińskiej Republice Ludowej. Okazało się, że komunistyczne wzorce w miliardowym i unitarnym państwie przynoszą dobrobyt, dynamiczny wzrost gospodarczy i kolejne fale chińskich milionerów. Jakże inaczej świat zapamiętał ostatnie dwie dekady w ZSRR. Bieda, bezrobocie, brak perspektyw i fala bankructw to krajobraz, jaki pamiętają Rosjanie z lat 90. ubiegłego wieku. Czy w tej sytuacji należy uznać, że partnerstwo między Chińską Republiką Ludową oraz Federacją Rosyjską w ogóle jest możliwe? Cabestan Jean-Pierre podaje w wątpliwość taki scenariusz. Co ciekawe, nie zmienia tego nawet porozumienie Xi Jinpinga z Władimirem Putinem związanym z toczoną na Ukrainie wojną. W dłuższej perspektywie Chińska Republika Ludowa w ocenie autora książki „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” będzie odgrywać rolę dominującą w układzie Moskwa-Pekin, a obecny brak jasności w tym zakresie należy jedynie tłumaczyć potężnym arsenalem jądrowym, jakim dysponują władze na Kremlu. Wiedza opisana w rozdziale analizującym stosunki Chińskiej Republiki Ludowej z Rosją wydaje mi się szczególnie istotna w kontekście bieżących wydarzeń, a opinie przedstawione przez francuskiego politologa umożliwiły mi zrozumienie zawłaszczenia wielkiej polityki na współczesnej arenie międzynarodowej. Pokuszę się nawet o wniosek, że gdyby Władimir Putin przeczytał monografię Cabestan Jean-Pierre, lepiej zrozumiałby fakty związane z sąsiedztwem chińskiego smoka u swoich południowych granic. Smoka, który przebudził się cztery dekady temu, a od dwudziestu lat nie ukrywa, że ma nieposkromiony apetyt. Słaba, izolowana Rosja z ogromnymi zasobami naturalnymi u granic z Chinami to przyszłość, która wydaje się materializować w głowach chińskich decydentów. Jak pokazała historia minionych dekad, Państwo Środka potrafi wykorzystywać okazje.

Publikacja „Polityka zagraniczna Chin. Między integracją a dążeniem do mocarstwowości” to ważne i potrzebne dzieło w przedmiocie polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej we współczesnym świecie. Państwo Środka wydaje się upominać o swój kawałek tortu w podziale stref wpływów na świecie, a państwem, które wciąż trzyma nóż, pozostają Stany Zjednoczone. W ocenie Cabestan Jean-Pierre, starcie obu mocarstw to potencjalna kolejna wielka wojna na świecie. Dobrze oddaje to formuła publikacji francuskiego politologa, gdzie obok roli obu wspomnianych państw pojawiają się również Rosja, Indie, Japonia czy Korea Południowa. Mimo to najważniejszym graczem determinującym politykę w regionie Azji pozostaje Państwo Środka.