Lekki bagaż

„Beneficjent” to słowo, które w „Lekkim bagażu” brzmi fatalnie. Niby urzędowe, neutralne, porządne. Takie do wpisania w sprawozdanie z projektu, obok liczby godzin wsparcia, wskaźników i rubryki „rezultaty miękkie”. A potem okazuje się, że za tym słowem stoi konkretny dzieciak, dorosły człowiek, rodzina, mieszkanie, w którym coś gnije od lat. Ktoś, kto nie powinien zostać sprowadzony do kategorii w excelu, ale właśnie tam najłatwiej go umieścić. Anna Cieplak nie daje się nabrać na ten język. Wera też chyba początkowo nie chce, tylko że praca pomocowa ma swoje tryby, procedury, granty, regulaminy i momenty, kiedy człowiek już nie wie, czy jeszcze pomaga, czy raczej zarządza cudzym nieszczęściem.

Czytałam tę książkę z takim uczuciem, jak wtedy, kiedy człowiek idzie do urzędu załatwić jedną prostą sprawę, a po godzinie wychodzi z trzema formularzami, nowym terminem i wrażeniem, że sam jest winien, bo nie przeczytał właściwego paragrafu. „Lekki bagaż” niby opowiada o młodych ludziach, przyjaźni, pracy w fundacji, lokalnych mediach, szkole i małym mieście. Niby. Pod spodem jest bardzo dużo zmęczenia. Tego, które pojawia się, kiedy człowiek naprawdę wierzy, że można coś zmienić, a później zderza się z systemem, własnymi granicami i z ludźmi, których nie da się uratować tak łatwo, jak chciałoby się na początku.

Wera nie jest świętą od dobrych uczynków. I dobrze, bo gdyby była, nie dałoby się jej czytać. Ona chce pomagać, prowadzi działania dla osób wykluczonych, zna ludzi, którzy dla reszty miasta są „patolą”, problemem, hałasem, kolejnym przypadkiem do odhaczenia. Wera zna ich imiona, sytuacje, ich rodziny, czasem zna ich zbyt dobrze. I tu zaczyna się kłopot. Jeden z jej podopiecznych, a zarazem znajomy, robi coś, czego nie da się obronić zwykłym „on miał trudne życie”. Wera jednak uruchamia wszystko, co ma pod ręką, żeby go chronić. Z jednej strony rozumiem ten odruch. Jeśli człowiek pracuje z kimś latami, widzi w nim więcej niż jedno złe zdarzenie, zna jego historię, wie, ile razy wcześniej nikt mu nie podał ręki, to nie da się nagle wyłączyć emocji jak radia. Z drugiej strony czytałam i robiło mi się coraz bardziej niewygodnie. Pomaganie ma granice. Musi mieć. Tylko kto je wyznacza i czy zawsze potrafi to zrobić ktoś, komu zależy?

Cieplak nie usprawiedliwia nikogo na ładnie. To mi się podobało, chociaż „podobało” jest tu mało eleganckim słowem. Wera popełnia błędy. Ludzie wokół niej również. Olkowy chce być nauczycielem, który słucha uczniów, ale szkoła nie jest miejscem, gdzie sama dobra wola wystarcza. Baśka pisze lokalne teksty o przekrętach, choć wszyscy wolą kliknąć horoskop, konkurs z nagrodami albo artykuł o tym, że komuś uciekł pies. I niby można się z tego śmiać, ale to przecież jest prawda o małych miastach. Wiadomość o czymś ważnym ginie między reklamą skupu złomu a relacją z festynu. Cieplak patrzy na Cieszyn bez tego głupiego podziału na „cudowną prowincję” i „beznadziejną prowincję”. Są ludzie, którzy się znają, są sąsiedzi, są lokalne układy, granica, kultura, ambicje, bieda, napięcia klasowe. Jest też zwyczajne życie, które nie daje się zmieścić w prostej opowieści o dobrych aktywistach i złych mieszkańcach.

Ja Cieszyna nie znam tak dobrze, żeby wyłapywać wszystkie aluzje czy rozumieć lokalne nazwiska, miejsca i drobne przytyki. Podejrzewam, że ktoś stamtąd dostanie z tej książki dodatkową warstwę, której ja nie miałam. Momentami czułam, że stoję przed zamkniętym żartem i słyszę tylko, że gdzieś w środku jest śmiech. Nie przeszkodziło mi to bardzo, ale warto o tym powiedzieć. Cieplak mocno osadza swoje historie w konkretnym miejscu. Nie wygładza go tak, żeby mogło udawać każde miasteczko w Polsce. Z jednej strony przez to powieść jest prawdziwsza. Z drugiej, czytelniczka spoza regionu czasem musi nadrobić własną wyobraźnią.

Język jest szorstki. Nie zawsze mi się go dobrze czytało. Wulgaryzmy pojawiają się często, czasem naturalnie, bo bohaterowie nie prowadzą akademickiej dyskusji o wykluczeniu społecznym, tylko mówią tak, jak mówią ludzie w złości, strachu albo bezradności. Ale chwilami miałam poczucie, że tych przekleństw jest za dużo, że zamiast wzmacniać zdanie, zaczynają je zagłuszać. Może to kwestia mojego wieku i tego, że ja nadal pamiętam czasy, kiedy jedno mocniejsze słowo w książce robiło wrażenie, a nie przelatywało co drugi akapit. Nie wiem. Wiem natomiast, że styl Cieplak pasuje do świata, który opisuje. Jest krótko, ostro, czasem bez ozdobników, a czasem aż za ostro. Nie ma tu miękkiego lądowania.

Ta książka nie daje satysfakcji w takim zwykłym, czytelniczym sensie. Nie rozwiązuje problemów, nie pokazuje, że wystarczy dobry projekt, grupa zaangażowanych osób i trochę entuzjazmu. Właśnie ten entuzjazm jest tu bardzo kruchy. Wera, Olkowy i Baśka chcą robić rzeczy ważne, może nawet wierzą, że mają obowiązek je robić. Tylko że przy okazji zaniedbują siebie, swoje relacje, spokój i zdolność do postawienia granicy. Lekki bagaż, akurat. Tytuł ironiczny jak rachunek za ogrzewanie w styczniu. Na początku człowiek myśli, że uniesie wszystko, a potem okazuje się, że do walizki ktoś dorzucił cudze traumy, oczekiwania, poczucie winy i jeszcze kilka spraw, o których nikt nie chciał rozmawiać.

Nie była to lektura, którą połknęłam w zachwycie. Czasem mnie drażniła, czasem nie wiedziałam, czy bardziej współczuję Werze, czy mam ochotę jej powiedzieć, żeby w końcu przestała ratować wszystkich na własny koszt. Ale właśnie przez to nie zniknęła mi z głowy po ostatniej stronie. „Lekki bagaż” jest powieścią społeczną, która nie próbuje być miła. I może całe szczęście, bo rzeczy, o których pisze Cieplak, już wystarczająco długo obudowujemy miłymi słowami.