Kronika ptaka nakręcacza

Skupszop? Muszę pochwalić sam sklep i pomysł sprzedawania używanych książek i nadawanie im drugiego życia. Sam pomysł, żeby mieć na półce „Kronikę ptaka nakręcacza”, też jest bardzo dobry, bo to nie jest książka jednorazowa ani przypadkowa, tylko jeden z tych tytułów, po które ludzie wracają, kiedy chcą czegoś więcej niż zwykłej fabuły. 

A sama książka? No cóż, to jest dokładnie ten Murakami, którego albo się kupuje w całości, albo odbija się od niego po kilkudziesięciu stronach. Akcja w tej powieści jest skomplikowana, ale w gruncie rzeczy nie ona jest najważniejsza. Można oczywiście powiedzieć, że Toru Okada traci pracę, potem kota, potem żonę, a potem coś jeszcze dzieje się z jego rzeczywistością, ale takie streszczenie kompletnie nie oddaje tego, czym ta książka naprawdę jest. Dla mnie „Kronika ptaka nakręcacza” działa przede wszystkim jako doświadczenie nastroju. To powieść, w której wszystko zaczyna się od zwyczajności, ale ta zwyczajność bardzo szybko zaczyna się wyginać i pękać. Murakami ma niesamowity talent do budowania świata, który jest jednocześnie codzienny i głęboko nienormalny. Czyta się to trochę jak sen, trochę jak hipnotyczną opowieść, a trochę jak literackie zejście do studni, z której nie bardzo ma się ochotę wychodzić.

Bardzo podobało mi się też to, jak Murakami prowadzi głównego bohatera. Toru Okada nie jest kimś efektownym, to raczej człowiek zawieszony, wycofany, pusty w sposób, który z czasem okazuje się bardzo znaczący. I może właśnie dlatego jego droga działa tak mocno. Nie oglądamy przemiany kogoś spektakularnego, tylko człowieka, który z pozoru nie wyróżnia się niczym, a jednak stopniowo trafia coraz głębiej w rejony, gdzie nie da się już udawać, że życie jest prostą sumą codziennych nawyków.

W recenzjach czytelników często pojawia się zachwyt nad klimatem tej książki, ale też uwaga, że bywa ona przegadana i momentami trudna. I znowu, to prawda. „Kronika ptaka nakręcacza” nie jest powieścią idealnie zwartą, nie prowadzi czytelnika najkrótszą drogą od punktu A do punktu B. Są tu dygresje, są opowieści, które zdają się odpływać daleko od głównego wątku, są momenty, kiedy można pomyśleć: dobrze, ale dokąd to właściwie zmierza? Tyle że u Murakamiego to nie jest wada niszcząca książkę, tylko część jej rytmu. Ta powieść ma się sączyć, ma trochę błądzić, ma wciągać w stan lekkiego zagubienia.

Na mnie największe wrażenie zrobiło to, że Murakami ani przez chwilę nie próbuje wszystkiego wyjaśnić. W czasach, kiedy bardzo wiele książek wręcz domaga się natychmiastowej interpretacji, „Kronika ptaka nakręcacza” zostawia miejsce na ciszę, na niepokój, na własne domysły. Motyw studni, zniknięć, telefonów, ludzi pojawiających się jakby z innego porządku rzeczywistości, wszystko to tworzy świat pełen symboli, ale nie takich, które można łatwo opisać w trzech zdaniach. To właśnie daje tej książce siłę i sprawia, że zostaje w głowie długo po skończeniu.

Nie bez znaczenia jest też warstwa bardziej refleksyjna. Wielu czytelników zwraca uwagę, że to opowieść o przemianie, poszukiwaniu własnej tożsamości i wychodzeniu poza dobrze znane schematy. Dla mnie to bardzo trafne odczytanie, bo Murakami pokazuje tu, że nawet najcichsze życie może w pewnym momencie otworzyć się na coś, czego wcześniej człowiek nawet nie podejrzewał. I wcale nie ma gwarancji, że po tej drugiej stronie będzie łatwiej albo lepiej. Jest za to szansa, że będzie prawdziwiej.

Czy poleciłbym tę książkę każdemu? Nie, bo to nie jest literatura uniwersalnie wygodna. Jeśli ktoś szuka klarownej historii, mocnej akcji i prostych odpowiedzi, może się sfrustrować. Ale jeśli ktoś lubi powieści, które bardziej się przeżywa niż „czyta dla fabuły”, to Murakami naprawdę potrafi odwdzięczyć się czymś wyjątkowym.

Dla mnie „Kronika ptaka nakręcacza” to jedna z tych książek, które potwierdzają, że Murakami ma własny język opowiadania o samotności, przemianie i ukrytej stronie rzeczywistości. Nie wszystko tu jest jasne, nie wszystko musi się podobać, ale trudno odmówić tej powieści magnetyzmu. I może właśnie dlatego tak dobrze czyta się ją wtedy, gdy trafi się w odpowiedni moment. Wtedy nie jest już tylko książką. Staje się czymś w rodzaju dziwnego, trochę niepokojącego towarzysza.