Koniec Świata i Hard-boiled Wonderland

„Koniec Świata i Hard-boiled Wonderland” to jest dla mnie taki typ książki, przy której człowiek co jakiś czas myśli: dobra, chyba wiem, o co tu chodzi, po czym kilka stron później już nic nie wie. I to wcale nie jest zarzut, a przynajmniej nie do końca. Bardziej stan. Czytałem ją i miałem wrażenie, że Murakami najpierw wpuszcza mnie do jakiegoś tunelu, potem gasi światło, a potem jeszcze mówi: radź sobie. No to się radziłem.

Najdziwniejsze jest to, że ta książka nie wciąga mnie fabułą w klasycznym sensie. Nie siedziałem nad nią dlatego, że desperacko chciałem wiedzieć, co będzie dalej. Bardziej dlatego, że chciałem jeszcze chwilę pobyć w tym dziwnym układzie napięć, chłodu, ironii, pustki, snu i jakiejś kompletnie murakamowskiej logiki, która nie wygląda jak logika, ale jednak działa. Tak właśnie działa. Nie wiem, czy rozsądnie. Ale działa.

Są książki, które czyta się jak opowieść. Tę czytałem bardziej jak stan umysłu. Czasem jak sen po gorączce. Czasem jak rozmowę z kimś bardzo spokojnym, kto mówi rzeczy absurdalne takim tonem, że zaczynasz mu wierzyć. I to jest chyba jedna z najmocniejszych rzeczy tutaj. Murakami nie robi z tej historii wielkiego cyrku dziwności. On nie wyskakuje zza rogu i nie krzyczy: patrzcie, jakie to osobliwe. Nie. On to wszystko podaje tak sucho, tak zwyczajnie, że właśnie przez to robi się nieprzyjemnie.

I jeszcze ten podział. Dwie rzeczywistości, dwa rytmy, dwa sposoby oddychania tej książki. Jedna część bardziej nerwowa, bardziej techniczna, bardziej poszarpana. Druga cicha, lepka, prawie senna. I ja przez sporą część czytania nie tyle zastanawiałem się, jak to się połączy, ile która z tych warstw bardziej mnie bierze. Bo one działają inaczej. Jedna ciągnie w stronę fabuły. Druga w stronę atmosfery. Jedna każe czytać dalej. Druga każe się zatrzymać. I to jest fajne, ale też męczące, bo człowiek raz wpada w rytm, a za chwilę musi przestawić głowę na kompletnie inną częstotliwość.

Nie będę udawał, że wszystko mi tu siadło. Nie siadło. Były momenty, kiedy ta książka wydawała mi się za bardzo zadowolona z własnej dziwności. Tak jakby sam fakt, że jest chłodna, nietypowa i trochę odklejona od klasycznej narracji, miał już załatwiać całą robotę. A nie załatwia. Czasem trzeba jeszcze dać czytelnikowi coś więcej niż klimat. I Murakami zazwyczaj daje, ale nie zawsze równo. Są fragmenty naprawdę świetne, a są takie, przy których czułem, że płynę, ale nie do końca wiem po co.

Tylko że nawet to „nie wiem po co” jest tutaj jakieś znaczące. Bo to nie jest pusta nuda. To nie jest zwykłe przeciąganie. To bardziej takie dziwne zawieszenie, w którym zaczynasz się zastanawiać, czy przypadkiem ta książka właśnie nie robi z tobą tego, o czym sama opowiada. Rozstraja cię. Rozdziela uwagę. Trochę zamula, trochę hipnotyzuje, trochę odcina od normalnego czytelniczego odruchu. I nagle łapiesz się na tym, że już nie oceniasz jej normalnie. Nie pytasz: czy to jest dobrze poprowadzone, czy to ma sens, czy bohater jest wystarczająco wyrazisty. Tylko siedzisz w tym.

Właśnie. Bohater. Nawet o nim trudno mi myśleć jak o „bohaterze” w klasycznym sensie. To bardziej nośnik doświadczenia niż ktoś, z kim mam się zżyć. I o dziwo mi to nie przeszkadzało. Chyba nawet pasowało. W innej książce pewnie bym narzekał, że za mało tu emocjonalnego zaczepienia, że za dużo chłodu, że wszystko takie zdystansowane. Tutaj ten dystans jest częścią konstrukcji. Częścią tego świata, który nie chce być bliski w prosty sposób. On chce być obcy. Delikatnie, ale konsekwentnie obcy.

I teraz najlepsze. Po skończeniu nie miałem takiego uczucia: wow, arcydzieło. W ogóle nie. Miałem raczej coś w stylu: kurde, co to właściwie było. Ale nie w złym sensie. Bardziej takim, że książka nie domknęła się we mnie od razu. Została niedokończona w głowie. I potem zaczęła wracać. Nie fabułą nawet. Obrazami. Tonem. Tą specyficzną ciszą, którą Murakami umie wrzucić między dwa zwyczajne zdania i nagle wszystko robi się podejrzane.

Lubię to? Tak. Czy bez zastrzeżeń? Nie. Czy poleciłbym każdemu? Absolutnie nie. To jest jedna z tych książek, które zbyt łatwo można odrzucić jako pretensjonalne albo rozwleczone, jeśli wejdzie się w nią nie tym krokiem, co trzeba. I nie mam zamiaru udawać, że to niemożliwe. Bo możliwe. Sam chwilami byłem blisko. Ale jednocześnie trudno mi ją zbyć. Za bardzo ma własny puls. Za bardzo idzie po swojemu. Za bardzo nie chce być wygodna.

Może właśnie dlatego ją szanuję bardziej niż lubię. I może to jest najlepsza rzecz, jaką mogę o niej powiedzieć. Bo naprawdę nie potrzebuję, żeby każda książka była przyjemna. Czasem wolę, kiedy jest trochę zepsuta, trochę oporna, trochę jak sen, po którym wstajesz i niby wszystko wróciło do normy, ale jednak nie do końca.

„Koniec Świata i Hard-boiled Wonderland” jest właśnie takie. Trochę zimne. Trochę mętne. Trochę świetne. Trochę męczące. I niestety albo na szczęście, nie da się go tak po prostu wyrzucić z głowy.