Dzieje Polski. Imperium Rzeczypospolitej. Tom 5

Ten tom "Dziejów Polski" autorstwa prof. Andrzeja Nowaka przenosi nas do czasów, które w polskiej historiografii znane są jako epoka królów elekcyjnych. W latach 1572-1632 Rzeczpospolita trzykrotnie stawała w obliczu bezkrólewia, jednak mimo zagranicznych interwencji, za każdym razem udało się wybrać króla zgodnie z wolą szlacheckiej społeczności: Henryka Walezego, którego panowanie miało marginalne znaczenie, Stefana Batorego, a ostatecznie Zygmunta III Wazę. Przed każdym z tych władców stawały wyzwania. Wewnątrz kraju wzrastała potęga rodów magnackich, które stanowiły przeciwwagę dla obozu królewskiego. Zewnętrznie, największe zagrożenia płynęły z ambicji ekspansjonistycznych Moskwy i Szwecji.

Mimo tych trudności, a może właśnie z ich powodu, tworzono unikatowe imperium Rzeczypospolitej, jak zauważa prof. Andrzej Nowak – jedyne takie w historii, oparte nie tylko na dużym terytorium i silnej gospodarce, ale także na wolności i dialogu władcy z obywatelami oraz poszukiwaniu konsensusu. Sejmy i sejmiki, odbywające się 3 lub 4 razy do roku, stanowiły arenę tych starć, a Polska elita promieniowała swoją kulturą na całą Europę. Militarne osiągnięcia, takie jak rozwój niesamowitej husarii czy zwycięstwa Stefana Batorego pod Pskowem, Jana Karola Chodkiewicza pod Kircholmem oraz Stanisława Żółkiewskiego pod Kłuszynem, były świadectwem chwały Rzeczypospolitej. Jednakże rosnące trudności w uchwalaniu podatków na wojsko pokazywały pogłębiające się społeczne podziały. Pojawiła się opozycja, której celem była totalna negacja działań króla, nierzadko zdradzająca i szukająca wsparcia w obcych mocarstwach. To był początek niepokojów, które w przyszłości doprowadziły do dramatycznych wydarzeń, takich jak potop szwedzki i najazdy moskiewskie, a w dalszej perspektywie do zdrady targowickiej. W swoim mistrzowskim stylu, autor przekonuje, że historia pozostaje istotną lekcją również w XXI wieku.