Ciało huty

Po „Ciele huty” miałam ochotę umyć ręce, choć przecież czytałam tylko książkę. Dziwne uczucie, ale bardzo pasuje do tego tekstu. Zostaje na skórze coś jak pył, metaliczny posmak, zmęczenie po cudzej zmianie. Anna Cieplak napisała powieść o hucie, ale huta nie stoi tu sobie grzecznie w tle jak budynek na starej fotografii. Ona oddycha, hałasuje, wciąga ludzi w środek, karmi ich i jednocześnie powoli ich zużywa. Nie mam na myśli żadnej fantastyki, chociaż momentami jest w tej książce coś prawie niesamowitego. Bardziej to wrażenie, że wielki zakład przemysłowy potrafi wejść człowiekowi pod skórę, do domu, do rodziny, do sposobu mówienia o sobie. Że po latach nadal rządzi tym, co wydaje się bardzo prywatne.

Cieplak bierze 15 kwietnia 1972 roku, dzień wbicia pierwszej łopaty pod Hutę Katowice, i nie robi z niego ani pomnika, ani dowodu hańby minionego systemu. To mi się spodobało, choć może „spodobało” jest za miękkim słowem. Wokół wielkich zakładów i PRL-u łatwo albo rozłożyć koc nostalgii, mówiąc, że kiedyś człowiek miał pracę, mieszkanie i konkret, albo iść w drugą stronę, że wszystko było wyłącznie szare, biedne i beznadziejne. A tu nie ma takiego prostego ustawienia. Jest Ewa, jest Zygmunt, jest Ula, młodzi ludzie, którym obiecano przyszłość. Nie tylko etat. Obiecano im sens, wspólnotę, awans, może nawet to, że nie będą już musieli patrzeć na świat z dołu. I jak człowiek pamięta opowieści rodziców czy dziadków, to wie, że takie obietnice potrafiły naprawdę działać. Człowiek chciał wierzyć, bo co innego miał zrobić?

A potem przychodzi Maja i robi się inaczej. Współczesność, studia, możliwości teoretycznie większe niż kiedykolwiek, a w praktyce wieczne poczucie, że trzeba być kimś, robić coś, mieć plan, markę osobistą, kompetencje, oszczędności, dobre zdjęcie profilowe i jeszcze najlepiej nie narzekać. Maja stoi w tym wszystkim trochę bokiem, czasem mnie drażniła, nie będę udawać. Bywa skupiona na sobie, bywa pogubiona, chwilami patrzy na przeszłość jak na materiał do własnych rozterek. Tylko że chyba taki był zamysł. Ona nie ma dostać gotowego dziedzictwa i wzruszyć się pod pomnikiem. Ma spróbować zrozumieć, co jej zostało przekazane razem z miastem, opowieściami, ciałami kobiet i mężczyzn, którzy pracowali, chorowali, wychowywali dzieci, zaciskali zęby, a czasami nawet nie mieli języka, żeby powiedzieć, co im się dzieje.

Ta książka ma dużo ludzi. Dużo głosów, czasów, historii, kawałków pamięci. Na początku trochę się w tym gubiłam, bo Cieplak nie sadza czytelniczki przy stole i nie rozdaje identyfikatorów: proszę, oto bohaterka numer jeden, oto jej problem, oto relacja z bohaterem numer dwa. Trzeba się rozczytać. Trzeba też zaakceptować, że nie wszystkie wątki dostają eleganckie zakończenie z kokardką. Pewne sprawy urywają się, zostają w pół zdania, a człowiek ma ochotę wrócić i powiedzieć: chwila, ja bym jeszcze chciała wiedzieć. Tylko że życie ludzi związanych z wielkim przemysłem też przecież nie układa się w fabułę, w której wszystko ma sens od pierwszego do ostatniego rozdziału.

Język Cieplak jest chwilami ostry, gęsty, męczący. Piszę to bez pretensji. Po prostu tej powieści nie czytałam między jednym praniem a drugim, bo po paru stronach orientowałam się, że wzrokiem jestem przy zdaniach, ale głową gdzieś daleko. Trzeba wrócić. Nie jest to książka do połykania na leżaku, chociaż pewnie znalazłaby się osoba, która czyta na plaży i Hegla, więc nie będę nikomu zabraniać. Mnie momentami brakowało zwykłego oddechu, czegoś lżejszego, bo problemy społeczne, praca, awans, przemoc, ciało, choroba, rodzina, kapitalizm po transformacji, pamięć regionu, wszystko zbiera się tu w jedną ciężką masę. Ale huta też nie jest lekka. To by było trochę podejrzane, gdyby książka pod takim tytułem czytała się jak komedia o remoncie kuchni.

Nie jest to też opowieść o Śląsku i Zagłębiu widzianych z daleka, z perspektywy turystki, która przyjechała na dwa dni, zrobiła zdjęcie familoków i uznała, że rozumie cały region. Czuć w niej przywiązanie, ale bez pocztówkowego zachwytu. Są ludzie ciężko pracujący, są ci, którzy stracili grunt pod nogami, są aspiracje, kompleksy, duma i zwykła złość. W polskiej literaturze często łatwiej mówić o wielkich miastach, inteligencji, rodzinnych domach z książkami na półkach. Tu też są książki i ambicje, ale obok nich jest pot, metal, zmiana, robota, z której człowiek wraca tak zmęczony, że nie ma siły na ładne zdania o własnym życiu.

Gdybym miała wystawić ocenę, byłoby to mocne 7 na 10. Nie dlatego, że książka mnie zachwyciła od początku do końca, bo nie. Męczyła mnie, czasem irytowała swoim natłokiem, czasem chciałam, żeby poszczególne postacie dostały więcej miejsca, a niektóre metafory mniej. Ale równocześnie nie mogę jej tak po prostu odłożyć na półkę z napisem „przeczytane”. Za dużo w niej zostało. To powieść o hucie, która okazuje się opowieścią o Polsce, o tym, kto budował nasze miasta, kto płacił ciałem za cudze marzenia o postępie i co dzieje się z dziećmi oraz wnukami tych ludzi. Nie wszystko musi być wygodne. Czasem dobrze, kiedy książka trochę uwiera.